Pałac w Lewkowie zbudowany został w latach 1788-1791, w okresie, gdy obradował Sejm Czteroletni. Jest równolatkiem Konstytucji 3 Maja. Fundator pałacu, Wojciech Lipski – łowczy kaliski, od 1776 roku był adiutantem generałem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, przez którego został w 1790 roku odznaczony orderem św. Stanisława. Pałac w Lewkowie zaprojektował w stylu klasycystycznym prawdopodobnie Jan Christian Kamsetzer – nadworny architekt Stanisława Augusta. Pałac jest murowany, piętrowy, na rzucie prostokąta z czterokolumnowym wgłębnym portykiem jońskim zwieńczonym trójkątnym tympanonem.

Na frontonie widnieje maksyma ,,Sobie, Swoim Przyjaciołom, Potomności”. Najbardziej oryginalną cechą pałacu i zjawiskiem unikalnym na terenie całej ówczesnej Polski jest sposób opracowania elewacji. Ozdobiono je niezwykle obficie dekoracją sztukatorską, malarską oraz rzeźbą pełnoplastyczną. Program dekoracyjny nawiązuje do rzemiosła wojennego. Dekoracje wnętrz, zwłaszcza polichromie o charakterze iluzjonistycznym, pochodzą z ok. 1800 roku, a wykonał je Antoni Smuglewicz.

Pałac w Lewkowie to dom rodzinny przedwojennego ambasadora RP w Berlinie – Józefa Lipskiego. Dawna siedziba rodowa Lipskich herbu Grabie odgrywała zawsze bardzo dużą rolę na terenie nie tylko południowej Wielkopolski, ale w całej Wielkopolsce. Był to ważny ośrodek działalności narodowowyzwoleńczej, działalności konspiratorskiej (choćby w okresie Wiosny Ludów, powstań narodowych). Stąd krzewiono oświatę agrarną. Od samego początku Lipscy bardzo mocno zaangażowali się w działalność niepodległościową, wielu działało na arenie parlamentarnej. Z Lewkowa pochodził pierwszy polski starosta ostrowski po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku – Wojciech Lipski.
 

Zespół dworsko-parkowy w Radoniach, istniejący od blisko dwustu lat, stanowi wraz z dworem unikatowy zabytek przyrodniczo-kulturowy. Park, w którym co ósme drzewo posiada walory pomnika przyrody, zyskał w ostatnich latach dużą popularność dzięki sezonowym, weekendowym kafejkom plenerowym. Już od kilku lat, od wczesnej wiosny aż do jesieni, obecni właściciele otwierają bramy dla wszystkich, którzy chcą skosztować domowych wypieków, napić się lemoniady lub świeżo parzonej kawy i odpocząć — bez pośpiechu — na łonie naturalistycznego, sześciohektarowego parku.

Odbywają się tu również koncerty muzyki klasycznej, plenery malarskie, warsztaty, sesje zdjęciowe, aukcje charytatywne czy zloty zabytkowych samochodów.

Sam dwór został najprawdopodobniej wzniesiony około 1828 roku przez Adama Rydeckiego. Jest to budynek murowany, na planie prostokąta, o regularnej bryle, wysoki i podpiwniczony.

Przykrywa go dach naczółkowy o połaciach krytych gontem. Elewacja frontowa jest dziewięcioosiowa, z trójosiowym, czterokolumnowym portykiem toskańskim, zwieńczonym neorenesansowym szczytem. Od strony ogrodu znajduje się dwuosiowy ryzalit. Na tle innych dworów budynek w Radoniach wyróżnia się rozmiarami — posiada trzy poziomy, co daje łącznie ponad 750 metrów kwadratowych powierzchni użytkowej.

Od pierwszej wzmianki w księgach wieczystych aż do reformy rolnej z 1944 roku dobra radońskie wielokrotnie zmieniały właścicieli. Najdłużej pozostawały w rękach Piotra Folkierskiego i jego rodziny, którzy byli z nimi związani przez 68 lat. Ostatnimi właścicielami przed reformą byli Jan i Maria Chrzanowscy, mieszkający tutaj w latach 1932–1945.

W okresie powojennym dwór wraz z otaczającym go parkiem przechodził różne koleje losu, znajdując się w dyspozycji kolejnych instytucji. Początkowo należał do Samopomocy Chłopskiej, następnie przejął go Okręgowy Zarząd Terenów Rolnych, a potem PGR Opypy. Kolejnymi użytkownikami byli Hufiec Związku Harcerstwa Polskiego, a następnie PGR w Książenicach. W tym czasie w dworze mieszkali pracownicy PGR-u, a zabudowania folwarczne wykorzystywano do hodowli bydła. Gdy pracownicy otrzymali kwatery w innych miejscach, rozpoczął się szybki proces dewastacji zarówno dworu, jak i parku.

Obecni właściciele kupili ruinę dworu wraz ze zdziczałym parkiem 9 maja 2001 roku. Po wielu latach odbudowy uzyskali pozwolenie na użytkowanie w 2010 roku. Dziś jest to ich dom rodzinny, w którym mieszkają na co dzień.

Średniowieczne korzyści i królewskie wizyty

Olbięcin istniał już w XIV wieku jako gniazdo rodowe Olbięckich herbu Janina. Najstarsze kroniki odnotowują imiona Bogusza i Tomasza z Olbięcina w 1372 roku. W 1441 roku wieś należała do Katarzyny z Goraja, wdowy po Dobiesławie Oleśnickim z Sienna, wojewodzie sandomierskim.

Dramatyczny zwrot w historii miejscowości przyniósł potop szwedzki - w 1656 roku dwór i wieś zostały splądrowane i doszczętnie spalone. Od tego czasu aż do początków XIX wieku majątek należał do rodziny Wybranowskich. To oni około 1730 roku wznieśli w dworskim ogrodzie modrzewiowy kościół pw. św. Tekli (rozebrany przez niemieckich okupantów w 1943 roku). Historycznym wydarzeniem była wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który 7 czerwca 1787 roku gościł u Rajmunda i Urszuli Wybranowskich w specjalnie zbudowanym na tę okazję pawilonie, zwanym do dziś „Arką”.

Złoty wiek rolnictwa i architektury

W 1859 roku, z inicjatywy Karola Gintowta, w Olbięcinie zorganizowano pierwszą na Lubelszczyźnie wystawę rolniczą. Reformatorską działalność Gintowta przerwało powstanie styczniowe - za udział w zrywie narodowym został skazany na osiedlenie na Syberii. W 1869 roku nowym właścicielem majątku został dr Tadeusz Wierusz-Kowalski - postać wybitna, jeden z najważniejszych polskich rolników tamtej epoki i oddany społecznik. To z jego inicjatywy po 1875 roku powstał eklektyczny pałac zaprojektowany przez Józefa Hussa.

Otoczenie dworu stworzył Franciszek Szanior, słynny główny ogrodnik Warszawy, który zaprojektował park z egzotyczną roślinnością. W stary drzewostan dębowy wkomponowano wówczas m.in. grujeczniki japońskie, korkowce amurskie oraz modrzewie. Julian Wieniawski (ps. Jordan) zachwycał się posiadłością przyjaciela, pisząc o niej jako o „raju ziemskim wytworzonym pracą i zabiegliwością”.

W służbie Niepodległej i nauki

Olbięcin gościł także najważniejsze osoby w państwie po odzyskaniu niepodległości. 23 marca 1921 roku w pałacu przebywał Józef Piłsudski. Naczelnik Państwa wraz z oficerami świętował tu odznaczenie sztandaru 7. Pułku Ułanów Lubelskich orderem Virtuti Militari.

Ostatnimi prywatnymi właścicielami folwarku byli Jadwiga i Jerzy Rudliccy, którzy nabyli go w 1935 roku. Jerzy Rudlicki był światowej sławy konstruktorem lotniczym. Po II wojnie światowej majątek przejęło państwo. Pałac, zdewastowany przez stacjonujących w nim żołnierzy radzieckich, przez lata czekał na renowację. W 1949 roku budynek przekazano resortowi oświaty, a od ponad siedemdziesięciu lat mieści się tu Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, który od 2010 roku nosi imię Jerzego Rudlickiego. Pamięć o patronie kultywowana jest w nowoczesnej izbie pamięci.

Przyroda i kultura dzisiaj
Mimo ogromnych strat w drzewostanie poczynionych przez Niemców podczas okupacji, park wciąż zachwyca. Do dziś przetrwało 16 pomników przyrody, w tym rzadkie okazy grujeczników japońskich i korkowca amurskiego. Obecnie urokliwy pałac jest nie tylko placówką oświatową, ale i centrum kultury - odbywają się tu m.in. ogólnopolskie plenery malarskie organizowane przez Gminny Ośrodek Kultury w Trzydniku Dużym.

Dwór w Brudzeniu Dużym, wzniesiony na początku XX wieku, jest świadectwem bogatej historii tej miejscowości. Jego budowa została zainicjowana przez Włodzimierza Nikazego Rościszewskiego, właściciela majątku, który nabył ziemię w 1872 roku. Przed jego inwestycją w majątek, ziemie te były w rękach różnych właścicieli od połowy XVI wieku. Po II wojnie światowej budynek dworu pełnił funkcje użyteczności publicznej – mieściła się tam Milicja, Urząd Bezpieczeństwa, a następnie przedszkole i szkoła. W latach 80-tych XX wieku, w związku z rozwojem szkoły, dobudowano nowy budynek szkolny, który połączono z dworem.

Budynek dworu powstał po pożarze starszego modrzewiowego dworu i został zbudowany w stylu klasycystycznym. Jest to budowla piętrowa, częściowo podpiwniczona, wzniesiona z cegły, tynkowana, osadzona na cokole z kamieni polnych. Dwór jest zaplanowany w kształcie prostokąta, a po obu stronach elewacji wzdłużnych znajdują się ryzality zakończone trójkątnymi szczytami. Frontową część budynku zdobi czterokolumnowy portyk toskański, który dźwiga taras na wysokości pierwszego piętra. Po wojnie weranda została zabudowana, a po lewej stronie budynku znajdowała się przybudówka, która służyła jako kancelaria właściciela. Układ wnętrz jest dwutraktowy, z korytarzem i sienią oddzielającymi poszczególne części.

Dwór otacza pozostałość XIX-wiecznego parku, który pierwotnie obejmował układ przestrzenny z dziedzińcem wjazdowym, ogrodem ozdobnym, alejkami spacerowymi i stawem w północno-wschodniej części. Chociaż park po wojnie uległ zaniedbaniu, wciąż można spotkać zachowane aleje, szpalery drzew i pomnik przyrody – buk przed dworem. Część parku została wycięta w latach 90-tych w związku z budową boiska szkolnego. W zachowanej części parku przetrwały elementy pierwotnego założenia ogrodowego.

Dwór w Brudzeniu Dużym stanowi przykład klasycystycznej architektury dworskiej z przełomu XIX i XX wieku, będąc zarówno przykładem minionej epoki, jak i świadkiem licznych zmian społecznych i funkcjonalnych, jakich doświadczyła ta posiadłość na przestrzeni lat.

Jeśli chcesz odpocząć od codziennego zgiełku i poczuć klimat historii, to Debrzno jest właśnie jednym z tych niewielkich miast, które potrafią zachwycić urokiem i miłą atmosferą. Przeniesiesz się tu w czasy odległe gdzie pod murami miasta nadal snują opowieści o rycerzach, mieszczanach, królach i czarownicach.  

Za Piastów władali tu książęta pomorscy. W 1312 r. Ziemia Człuchowska trafiła  w ręce krzyżackie. Nazwa Debrzno pojawia się w 1345 r. Potem Kazimierz Wielki i Wielki Mistrze Krzyżacki ustalają granicę między Krajną a Zakonem na południu pradoliną Gwdy, Debrzynki i Kamionki. Krzyżacy kolonizują te ziemie na prawie chełmińskim. Zamiast świadczeń w naturze i robocizny jest czynsz pieniężny płacony przez osadników po 5 – 10 latach zagospodarowania. Prawa miejskie Debrzno uzyskuje od Wielkiego Mistrza Winrycha von Kniprode w sobotę po św. Marcinie 15 listopada 1354 r. Z czasów lokacji pochodzi herb i pieczęć miejska. Miasto otoczono murami obronnymi grubości do 2 m, a wysokości 8 m. W murach były 3 bramy. Od pd.-zach. Brama Młyńska, zwana też Złotowską, obok masywna baszta “Wieża Czarownic”. Mury zach. miały 11 baszt. Główną bramą w kurtynie pn. była Brama Wysoka.

Mniej umocnione były mury wsch. z Bramą Rybacką wiodącą nad jezioro. Mury powstawały od uzyskania praw miejskich do końca XIV w. Za murami, przed Bramą Młyńską, istniał kościółek szpitalny św. Ducha. Samorząd miejski urzędował w ratuszu na rynku. “Mały dom zakonny” tzw. "Jaskółcze gniazdo”wtopiony w zach. Mur był siedzibą władzy zakonnej – wójta. Młyn miejski leżał za murami przy Bramie Młyńskiej nad Debrzynką, Podczas wojny trzynastoletniej Debrzno było wo Związku Pruskim. Przechodziło wówczas z rąk do rąk, aż w poł. XV w. król Kazimierz Jagiellończyk zajął Debrzno i przekazał jako starostwo dzierżawne Włodkowi z Donaborza. Po II pokoju toruńskim Debrznem rządzili starostowie z rodzin: Śledziów, Kościelskich, Latalskich, Wejhrów i Radziwiłłów. Między szlachtą narastały spory, dochodziło do rozbojów i bezprawia. Królowie Zygmunt I Stary i Zygmunt August zmuszeni byli wystawiać "listy żelazne" dla ochrony mieszczan.

Debrzno leży pomiędzy dwoma jeziorami.Miejsce idealne na spacery i chwile wytchnienia na łonie  przyrody. Miasto tętni życiem kulturalnym. Odbywają się tu wydarzenia, które angażują mieszkańców i przyciągają odwiedzających.

/na podstawie: Opracowanie M.G.O.K. Debrzno/

Podkowa Leśna pod Warszawą to najpełniejsza na ziemiach polskich i zachowana w niewiele zmienionym kształcie, realizacja howardowskiej idei miast ogrodów. Miejscowość, która w tym roku obchodzi stulecie swojego istnienia, powstała według opracowanego w oparciu o zasady przyjęte dla miasta ogrodu planu urbanistycznego na poddanych parcelacji gruntach należących do Stanisława Wilhelma Lilpopa, syna znanego przemysłowca i wynalazcy.

Zasiedlona początkowo przez wyższą kadrę urzędniczą i przedstawicieli wolnych zawodów, zapisała piękną kartę konspiracyjną w czasie okupacji, a w okresie Peerelu, mimo trudności, zachowała swój inteligencki charakter. Położoną w bliskości lasów Podkowę od dawna upodobali sobie artyści i pisarze, którzy tak jak związany z nią Jarosław Iwaszkiewicz, poeci Skamandra czy Karol Szymanowski szukali tu natchnienia, potrafiąc docenić piękno otaczającej natury. Do dziś swoje pracownie czy domy ma tu wielu twórców, dlatego pretenduje też do miana kolonii artystycznej.

Najbardziej znana budowla Podkowy to początkowo nazywany Klubem Sportowym Pałacyk Kasyno, zbudowany w latach 1927-1928, projektu znanego architekta Juliusza Dzierżanowskiego. Budynek o nieregularnej, malowniczo spiętrzonej bryle wzorowany był na architekturze modnych miejscowości uzdrowiskowych Europy Zachodniej przełomu XIX i XX w., szczególnie Vichy we Francji.

Pokryta czerwoną dachówką budowla składa się z dwóch zestawionych razem parterowych skrzydeł, piętrowego korpusu głównego z tarasem nakrytym daszkiem o drewnianych arkadach, z dwoma wielobocznymi alkierzami o łamanych dachach. Całość wieńczy na wysokości drugiego piętra malowniczy drewniany belwederek nakryty fantazyjnym hełmem. Z tego miejsca znany trębacz jazzowy Tomasz Stańko wykonał przed laty hejnał Podkowy Leśnej własnej kompozycji.

W okresie międzywojennym bywała tu śmietanka towarzyska, działała elegancka restauracja (stąd potoczna nazwa Kasyno), odbywały się fajfy, bale, grywano w brydża, a wokół rozciągał się piękny park z kortami tenisowymi i innymi urządzeniami sportowymi. Po Powstaniu Warszawskim mieściła się tu filia Szpitala Wolskiego, gdzie wracali do zdrowia wypędzeni przez okupanta warszawiacy i ranni powstańcy. Po wojnie były tu kolejno: bursa dla sierot, szkoła podstawowa i ośrodek szkoleniowy “Społem”. W latach 90. mieszkańcy stanowczo sprzeciwili się zamiarowi sprzedaży Pałacyku w ręce prywatne.

Od 2008 roku, po gruntownej rewitalizacji, na którą pozyskano środki unijne, Pałacyk jest siedzibą Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich i służy wszystkim mieszkańcom. W jego murach odbywają się liczne koncerty, warsztaty, kursy mistrzowskie, spotkania autorskie, wykłady, a w Galerii Kasyno wystawy sztuki współczesnej. Pałacyk gościł takie znakomitości jak Joanna Bator, Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Maja Komorowska, Wojciech Marczewski, Daniel Olbrychski, Włodek Pawlik, Ewa Pobłocka, Lidia Popiel, czy Tomasz Stańko. Na “dechach” przed Pałacykiem odbywa się co roku tradycyjna potańcówka na zakończenie Festiwalu Otwarte Ogrody oraz wiele innych wydarzeń plenerowych przyciągających liczną publiczność.

Zamek BRONISZÓW
jest renesansowym dworem obronnym, pieczołowicie restaurowanym od 2010 roku. Zamek jest położony 5 km od granic Zielonej Góry. Właściciel, Cezary Lusiński, udostępnia zamek do publicznego zwiedzania i wraz z siostrą, Aliną Djakowską, oprowadza corocznie setki zwiedzających. W zamku odbywają się imprezy kulturalne, organizowane przez Lubuską Fundację im.Paderewskiego pod prezesurą Justyny Morskiej i inne prywatne instytucje kultury muzycznej, plastycznej i literackiej. Zamek jest siedzibą Lubuskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego. Informacje dostępne są na witrynie www.zamekbroniszow.pl oraz na profilu fb Zamek Broniszów.

Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy to wyjątkowe miejsce, gdzie historia spotyka się z naturą. Instytucja mieści się w starannie odrestaurowanym XVIII-wiecznym pałacu, wybudowanym przez czołowego architekta epoki klasycyzmu – Stanisława Zawadzkiego. Rezydencja powstała z inicjatywy generała Augustyna Gorzeńskiego – bliskiego współpracownika ostatniego króla Polski - Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Pałac został wybudowany na planie litery „L”, z charakterystycznym czterokolumnowym portykiem ozdobionym cytatem z Horacego, podkreślającym wyjątkowość tego miejsca. W niemal wszystkich wnętrzach pałacu znajduje się niezwykle bogata i reprezentująca wysoki poziom artystyczny dekoracja malarska, której autorami są Antoni Smuglewicz i Robert Stankiewicz. Powierzchnie wielu ścian w rezydencji pokrywają iluzjonistyczne malowidła naśladujące podziały architektoniczne oraz elementy sztukaterii i płaskorzeźby. Istotnym elementem wystroju są również subtelne pejzaże o zróżnicowanym charakterze – od widoków portowych i nadmorskich po fantastyczne krajobrazy – ujęte w architektoniczne ramy. Z kolei jedno z wnętrz wyróżnia się bogatą polichromią inspirowaną dekoracjami loggii watykańskich Rafaela.

W skład zespołu pałacowo-parkowego wchodzi także ponad dziesięciohektarowy malowniczy park w stylu angielskim, nazywany przez wiele osób „Wielkopolskimi Łazienkami”. Na terenie parku znajduje się ponad 30 pomników przyrody, wśród których wyróżnia się imponujący platan kolonolistny, uznawany za jeden z największych okazów tego gatunku w Europie. Szczególną uwagę przyciąga również najstarsze drzewo w parku – klon polny, zwany „Paklonem”. Ogród angielski zachwyca nie tylko bogactwem zieleni, ale także licznymi budowlami parkowymi, takimi jak Monopter, Oficyna czy Panteon, które podkreślają jego wyjątkowy charakter. Całość dopełniają dwa rozległe stawy oraz woliera z ptactwem ozdobnym, m.in. gęsiami i pawiami, stanowiąca dodatkową atrakcję dla odwiedzających.

W Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy przez cały rok można oglądać liczne wystawy odnoszące się do tematyki ziemiaństwa i historii zespołu pałacowo-parkowego, ale także uczestniczyć w wielu wydarzeniach kulturalnych takich jak koncerty, wernisaże, wykłady, spotkania autorskie czy nawet projekcje filmowe organizowane w przestrzeni parkowej. Instytucja prowadzi także bogatą działalność edukacyjną, nastawioną na potrzeby różnych grup wiekowych.

W 2017 roku Muzeum zostało laureatem w konkursie Zabytek Zadbany, otrzymując pierwsze miejsce w kategorii „Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu”. W grudniu 2018 r., Prezydent RP, doceniając wartość i wagę jego walorów w polityce zachowania dziedzictwa kulturowego Polski, nadał Zespołowi Pałacowo-Parkowemu w Dobrzycy status Pomnika Historii. 

Na temat założenia parku i rozwoju jego układu przestrzennego brak jest przekazów historycznych. Przypuszczalnie park powstał lub został przebudowany w XVIII wieku, po roku 1743, kiedy dobra krajeńskie nabył Aleksander Józef Sułkowski.
Nabycie Krajenki musiało mieć związek z zawarciem przez niego 27 sierpnia 1743r. małżeństwa z Anna Teresą z Przebendowskich, córką wojewody malborskiego Piotra Jerzego i Urszuli Potockich.

Powstanie parku lub jego przekształcenie związane było prawdopodobnie z budową dworu, na fundamentach którego wzniesiono obecny późno klasycystyczny pałac w 1825 rok. Mimo iż Sułkowskich nie było już w Krajence wspomniany pałac nazywa się pałacem Sułkowskich. Dobra krajeńskie przeszły w roku 1815 w ręce spadkobierców Lieppmanna, w których pozostawały do roku 1838. Nowi właściciele przystąpili do poważnych przedsięwzięć inwestycyjnych. Z lat 1824 – 1826 pochodzi obecny pałac Sułkowskich.

W 1846 park zajmował powierzchnię ponad 13 morgów. Zajmował on przypuszczalnie obszar między obecną ul. Szkolną od północy, ul. Młyńską od wschodu i rzeką Głomią. Pod koniec XIX w. i na przełomie XIX i XX w. powierzchnia parku ulega zniszczeniu. Park przyjmuje kształt zbliżony do obecnego. Na obrzeżu założenia pałacowo-parkowego powstaje zabudowa gospodarcza (wydzielona posesja), budynki gospodarcze- obecnie w większości nieistniejące. Przed frontem pałacu powstają klomby i ścieżki. Po II wojnie światowej dendroflora przed pałacem (poza starymi lipami) zostaje wycięta. Na terenie parku wybudowano internat i budynek klasopracowni.

Źródło:

• Ewidencja parku w Krajence- 1982r.
• Tomasz Wujewski ”Zamek w Krajence” Poznań 2008r.
• Urząd Gminy i Miasta Krajenka
• Henryk M Brodziak „ Krajenka miasto i gmina –Krajenka 2011r.
• Das Flatower Land. Ein Bildband unserer grenzmorkischen Heimal. Bearbeitet von Manfred Vollack. Gifhorn 1989r.

Dwór w Zaryszynie to historyczna siedziba ziemiańska położona wśród spokojnego krajobrazu rolniczego północnej Małopolski.

Jego dzieje sięgają początku XIX wieku i nierozerwalnie związane są z rodziną Wielowieyskich h. Półkozic – jedną z ważniejszych rodzin ziemiańskich regionu, aktywnie uczestniczących w życiu społecznym i gospodarczym okolicy. Dwór stanowił niegdyś centrum lokalnego życia, miejsce spotkań, pracy i codziennego funkcjonowania majątku.

Dwór w Zaryszynie podobnie jak wiele innych polskich dworów, zapisał się chlubnie w historii walki o niepodległość Polski. Odnotowano, że we dworze, podczas Powstania Styczniowego 1863 r., stacjonowały wojska gen. Mariana Langiewicza.

Ostatni właściciel majątku do czasów reformy rolnej Adam Wielowiejski walczył w wojnie polsko-bolszewickiej oraz w kampanii wrześniowej, a zmarł zaraz po wojnie w wyniku odniesionych wówczas bardzo ciężkich ran. 

Wnętrza dworu oraz jego otoczenie zachowały charakter dawnej polskiej rezydencji wiejskiej, w której życie toczyło się w rytmie natury i tradycji. Szczególne miejsce zajmuje reprezentacyjna sala balowa – przestrzeń o wyjątkowej akustyce i atmosferze, sprzyjająca wydarzeniom muzycznym i kameralnym spotkaniom artystycznym. 

Po latach zapomnienia i stopniowej degradacji obiekt został przywrócony do życia dzięki obecnym właścicielom Państwu Justynie i Markowi Rzepeckim h. Białynia, którzy od 2016 roku prowadzą jego konsekwentną rewitalizację z poszanowaniem historycznego charakteru i wyjątkowej atmosfery tego miejsca. Dwór odzyskuje dziś swój dawny blask, stając się przestrzenią spotkań z kulturą, historią i sztuką oraz miejscem otwartym na inicjatywy artystyczne.

Otoczony zielenią parkową i otwartym krajobrazem, Dwór w Zaryszynie tworzy wyjątkową, intymną atmosferę sprzyjającą wydarzeniom artystycznym. To miejsce, w którym tradycja polskiego dworu spotyka się z żywą kulturą, a muzyka – szczególnie muzyka Fryderyka Chopina – wybrzmiewa w naturalny i autentyczny sposób, nawiązując do salonowych tradycji XIX wieku.

Muzeum w Łęczycy mieści się w zamku, wybudowanym przez króla Kazimierza III Wielkiego w XIV w. w południowo - wschodniej części średniowiecznego miasta. Kompleks zamkowy tworzyły: budynek reprezentacyjny tzw. Dom Wielki, wieża obronna i wieża bramna, otoczone wysokim murem. W tej monumentalnej gotyckiej budowli gościli polscy królowie: Władysław II Jagiełło, Kazimierz IV Jagiellończyk i Zygmunt III Waza.

W II połowie XVI w. zamek został rozbudowany. W jego północno  – zachodnim narożniku usytuowano okazałą renesansową budowlę tzw. Dom Nowy.  

Łęczycki zamek został wyremontowany i odrestaurowany w XX w. z przeznaczeniem na siedzibę muzeum. Od 1949 r. prezentowane są w nim zabytki związane z przeszłością miasta i regionu łęczyckiego w zakresie archeologii, historii, etnografii, sztuki i przyrody.

Na wystawie archeologicznej można zobaczyć eksponaty świadczące o najdawniejszej działalności człowieka w regionie łęczyckim, poczynając od epoki paleolitu aż po wczesne średniowieczne. Na uwagę zasługują unikatowe znaleziska łęczyckiego grodziska (VIII - XIII w.)

Wystawa historyczna prezentuje historię Łęczycy począwszy od średniowiecza aż po kształtowanie się miasta pod względem urbanistycznym przez następne stulecia. Szczególnie cenne są prezentowane naczynia liturgiczne oraz pontyfikalia z XI - XIII w. Pochodzą one z grobów biskupich, odkrytych pod posadzką archikolegiaty romańskiej w podłęczyckim Tumie.

Na wystawie artystycznej możemy podziwiać kolekcję malarstwa z XVIII - XX w., w tym portrety, pejzaże, sceny rodzajowe i alegoryczne. Interesujący jest również zbiór mebli oraz wyroby rzemiosła artystycznego.

Wystawa etnograficzna ukazuje dorobek okolicznych rzemieślników (kowali, garncarzy, tkaczy plecionkarzy) oraz dzieła twórców ludowych. Na uwagę zasługuje tradycyjny łęczycki strój ludowy. Wśród prezentowanych na wystawie rzeźb ludowych znajdują się prace o treści demonicznej. Są to różnorodne wyobrażenia najpopularniejszego diabła w Polsce – Boruty. Zgodnie z legendą ma on swoją siedzibę w łęczyckim zamku.

Zapraszamy do muzeum w Królewskim Zamku w Łęczycy.

Kontakt:
Muzeum w Łęczycy
Ul. Zamkowa 1
99 – 100 Łęczyca
tel. 602 583 435
www.muzeumleczyca.pl
e-mail: info@muzeumleczyca.pl

Pałac - siedziba kliku rodów szlacheckich, którego historia  sięga końca XVII w.

Od 1612 r. majątek był własnością rodu Karnkowskich. W 1816 r. Rafał Karnkowski umiera, a wdowa po Nim wychodzi za mąż za Walentego Skórzewskiego. Ich córka - dziedziczka Eleonora Skórzewska w 1847 r. wychodzi za mąż za Franciszka Niemojowskiego, a po jego śmierci za jego brata Leopolda Niemojowskiego. Z tego małżeństwa rodzi się  trójka dzieci: Wincenty Bonawetura, Melania i Jan.  Dzieci te szybko zostają osierocone,  a opiekę nad nimi przejmuje Jan Nepomucen ze Śliwnik.

Pierwotnie barokowy pałac, którego właścicielami byli Karnkowscy, zostaje w połowie XIX w. przebudowany przez Niemojowskich - nadano mu wówczas cechy stylu klasycystycznego. W 1894 r. pałac zostaje sprzedany Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Od tego czasu w pałacu mieściła  się szkoła pruska, a po odzyskaniu niepodległości urządzono tu szkołę powszechną. W czasie drugiej wojny światowej w pałacu znajdował się ośrodek Hitlerjugend. Do końca XX w. w budynku funkcjonowała szkoła podstawowa i rolnicza.

Pałac zbudowany jest na planie prostokąta, fasadą frontową zwrócony na wschód, jej ozdobą jest ryzalit z trójkątnym frontonem, gankiem z filarami, do którego prowadzą szerokie schody. Uroku budowli dodają wysokie, balkonowe, zaokrąglone górą okna. Dawny park otaczający pałac powstał na przełomie XVIII i XIX wieku na powierzchni  6,5 hektara. Zachowany do dzisiaj nielicznie starodrzew urozmaicono nowymi nasadzeniami. W niedalekiej odległości od pałacu znajduje się lodownia.

W latach 2019-2020 pałac kompleksowo odrestaurowano. Jego rewitalizacja miała na celu przywrócenie pierwotnej świetności obiektu i dostosowania go do potrzeb mieszkańców gminy.

Pomieszczenia w pałacu przeznaczone są na działalność kulturalną, wystawową i pomieszczenie biurowe. Tutaj odbywają się też sesje Rady Gminy i Miasta Raszków.

Od 2025 roku organizowane są koncerty, tematyczne warsztaty, malarskie plenery  oraz pikniki i spotkania lokalnej społeczności.

W pałacu gromadzone są pamiątki z całej gminy związane z prowadzonymi pracami archeologicznymi. Ciekawymi artefaktami są obiekty związane z pracą naukową prof. Leszka Bergera pochodzącego z pobliskich Jaskółek. Zgromadzone meble pochodzą głównie  z XVIII, XIX i początku XX w.

Znajdują się tutaj również pamiątki związane z organizacjami działającymi w gminie i  mającymi swoje początki w poprzednich stuleciach – Kurkowe Bractwa Strzeleckie i chór – Towarzystwo Śpiewu w Raszkowie.

Pałac i park mają swojego ducha. W pałacu pojawia się duch właścicielki Pogrzybowa – Eleonory ze Skórzewskich Niemojowskiej, snującej się po korytarzach. Od kiedy pałac odzyskał swój blask dziedziczka znalazła ukojenie i już coraz rzadziej można ją spotkać w pałacowych korytarzach. Natomiast legenda głosi, że w przypałacowym lesie na mostku ukazuje się o północy duch jej męża – Leopolda Ignacego Niemojowskiego.

​​​Brwinów to miasto położone niedaleko Warszawy, należące wraz z Milanówkiem i Podkową Leśną do Trójmiasta Ogrodów. Wśród licznych świadectw przeszłości Brwinowa szczególne miejsce zajmuje pałac usytuowany w zielonym otoczeniu Parku Miejskiego. Jego historia, sięgająca początku XX wieku, splata się z burzliwymi wydarzeniami regionu, a dziś zyskuje nowy, kulturalny wymiar.

Pałac powstał najprawdopodobniej tuż przed I wojną światową. Zaprojektowany przez Stanisława Grochowicza w stylu nawiązującym do klasycystycznego, pełnił funkcję letniej rezydencji rodziny Wierusz-Kowalskich. Wybuch II wojny światowej przyniósł jednak dramatyczne zmiany. W czasie wrześniowej bitwy pod Brwinowem w 1939 r. służył jako szpital polowy, a po zajęciu miasta przez okupanta posiadłość została skonfiskowana przez niemiecki Zarząd Majątków Ziemskich i Rolnych.

Po wojnie, we wrześniu 1946 roku, niszczejącą nieruchomość przejęła Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego. Utworzono tu Katedrę Ogólną Hodowli Zwierząt, przeniesiono jednostki naukowe z Warszawy, rozbudowano zaplecze laboratoryjne oraz fermy doświadczalne. Z początkiem lat dwutysięcznych SGGW zakończyła działalność w Brwinowie, a wpisany w 1981 r. do rejestru zabytków pałac ponownie zaczął podupadać. Przełom nastąpił w 2015 roku, kiedy gmina Brwinów odkupiła obiekt i rozpoczęła jego kompleksową rewitalizację.

Dziś, po ponownym otwarciu w 2023 roku, zabytek pod nazwą Brwinowski Pałac Kultury tętni życiem jako siedziba Gminnego Ośrodka Kultury. To właśnie tutaj koncentruje się bogata oferta edukacyjna i artystyczna skierowana do mieszkańców – od najmłodszych po słuchaczy Brwinowskiego Uniwersytetu Każdego Wieku – od zajęć i warsztatów po koncerty, wystawy i wydarzenia plenerowe. Pałac stał się przestrzenią spotkań i twórczej aktywności. To piękne dziś miejsce przyciąga wielu gości – pasjonatów sztuki i kultury.

Zaproszenie do Brwinowa przyjmują uznani artyści, a organizowane wydarzenia cieszą się dużym zainteresowaniem zarówno w kameralnej przestrzeni pałacu, jak i podczas inicjatyw plenerowych. Szczególne miejsce w kulturalnym kalendarzu gminy zajmuje Festiwal Otwarte Ogrody – unikalne przedsięwzięcie, łączące kulturę z naturą, które zaprasza mieszkańców do współtworzenia wydarzeń w przestrzeni prywatnych ogrodów i parków.

Gminny Ośrodek Kultury, prowadzący działalność na terenie całej gminy, to miejsce, w którym tradycja spotyka się z nowoczesną animacją kultury. Poprzez współpracę ze stowarzyszeniami, fundacjami oraz indywidualnymi społecznikami ośrodek wspiera oddolne inicjatywy i rozwija kulturę partycypacyjną, dzięki czemu kultura w Brwinowie nie jest jedynie ofertą, lecz staje się wspólnym dziełem mieszkańców.

Kiedy Fryderyk hrabia Skórzewski po raz pierwszy ujrzał wieś Piłatowo, zafascynował go urok miejsca i postanowił wybudować tam siedzibę godną rodu. Pałac powstał w latach 1795-1800.

Zauroczony rezydencją swojej siostry Aleksandry Augustynowej Gorzeńskiej, zwrócił się do architekta Stanisława Zawadzkiego, który zaprojektował pałac wzorowany na pałacu Merliniego w Królikarni i willach Palladia. Pałac miał kwadratowy rzut z trzykondygnacyjną rotundą przykrytą kopułą na wysokim tamburze.

Prace sztukatorskie wykonał Michał Ceptowicz. Pod kopułą sali umieszczono fryz figuralny z antycznym pochodem ofiarnym oraz cztery płaskorzeźby przedstawiające ważne sceny historyczne: królową Jadwigę przyjmującą posłów krzyżackich, zwycięstwo wojsk polskich pod Koronowem, króla Władysława Łokietka na polu bitwy pod Płowcami oraz Fryderyka II oglądającego plany budowy śluz w Bydgoszczy.

Posadzkę sali rotundowej zdobił wizerunek Orła i Pogoni ułożony z różnokolorowego drewna. Dekoracje malarskie powierzył hrabia profesorowi Franciszkowi Smuglewiczowi i jego bratu Antoniemu, twórcom dekoracji Zamku Ujazdowskiego w Warszawie. Kopułę ozdobiła rzeźba Atlasa dźwigającego kulę ziemską autorstwa Władysława Marcinkowskiego. Park o powierzchni ponad 40 hektarów zaprojektował znakomity architekt ogrodów Teichert.

Lubostroń stał się ostoją myśli patriotycznej i życia narodowego. Gościli tu wybitni naukowcy i artyści, m.in. Stefan Garczyński, Gustaw Zieliński, ks. Ignacy Polkowski, Erazm Rykaczewski, płk. Kazimierz Mielęcki. Istnieją przypuszczenia, że jednym z gości był Adam Mickiewicz. W pałacu bywali także przedstawiciele znamienitych rodów arystokratycznych: Radziwiłłowie, Czartoryscy, Lubomirscy, Braniccy, Talleyrand-Perigord’dowie.

W 1933 roku pałac został uznany za zabytek. Po wojnie służył Funduszowi Wczasów Pracowniczych, co uchroniło go przed dewastacją. W latach 1978–1998 przeszedł gruntowną odbudowę i restaurację.

Od 1994 roku jest siedzibą samorządowej instytucji kultury, a od 2013 roku instytucją kultury Województwa Kujawsko-Pomorskiego. W 2023 roku prezydent Andrzej Duda uznał zespół pałacowo-parkowy za Pomnik Historii. Pałac Lubostroń to nie tylko piękny zabytek, ale i skarbnica historii, świadectwo przemian społecznych, kulturowych i politycznych w Polsce i Europie. Jako centrum kultury, otwiera drzwi dla artystów, historyków i edukatorów, promując wiedzę o historii, sztuce i kulturze oraz wspierając inicjatywy łączące różne środowiska.

Zespół Pałacowo-Parkowy w Ostromecku to miejsce, w którym czas płynie inaczej, gdzie echa co najmniej pięciu epok przenikają się niepostrzeżenie. Stary i Nowy Pałac stoją niczym dwie otwarte księgi, zatrzymane na różnych rozdziałach. Ich architektura, stylizowane wnętrza i ocalałe pamiątki przypominają o dawnych rezydentach – Mostowskich i Alvenslebenach – lecz równie wyraźnie wybrzmiewa tu współczesność – bo Ostromecko to żywa instytucja kultury, dopisująca do historii nowe wątki. W przestrzeniach pełnych aury dawności mieszczą się dziś niezwykłe kolekcje: instrumentów muzycznych, sztuki i innych wyjątkowych zbiorów. Wszystko to rozgrywa się w scenerii natury – dzikiej, splatającej się ze skarpami i alejami, oraz tej zaprojektowanej z precyzją dawnych ogrodników.

Sercem muzycznym Ostromecka jest unikatowa w skali europejskiej Kolekcja Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego. To jedna z najważniejszych i największych tego typu ekspozycji w Polsce, gromadząca niemal sto instrumentów z XIX i pierwszej połowy XX wieku. W pałacowych salach można prześledzić ewolucję fortepianu. Najcenniejszym obiektem w zbiorach jest historyczny fortepian należący przed laty do Zygmunta Noskowskiego – wybitnego kompozytora i pedagoga. Narrację tę dopełnia Skład Sommerfelda oraz prezentacja instrumentów z Bydgoskiej Fabryki Akordeonów, przypominające o rzemieślniczej i przemysłowej potędze Bydgoszczy, która przez dekady kształtowała muzyczną tożsamość regionu.

Równie doniosłe miejsce w programie Ostromecka zajmuje malarstwo i rzeźba. Salon Kolekcjonerski prezentuje obecnie wystawę „Przebudzenie”, czyli niezwykły zbiór ponad stu dzieł z kolekcji prof. Dariusza Markowskiego. To starannie wyselekcjonowana prezentacja sztuki przełomu XIX i XX wieku, obejmująca prace tak wybitnych twórców jak Jacek Malczewski, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański, Józef Chełmoński czy Wlastimil Hofman. Dialog z tradycją Młodej Polski kontynuuje monograficzna wystawa poświęcona Irenie Weiss (Aneri) oraz Wojciechowi Weissowi. Dzięki współpracy z rodziną artystów, w pałacowych wnętrzach udało się stworzyć autentyczną, niemal intymną atmosferę, w której pejzaże, portrety i pamiątki osobiste malarskiej pary współgrają z architekturą rezydencji. W Pałacu Starym klasyczna, rokokowa aura staje się tłem dla żywiołowej ekspresji współczesności. Wystawa „Fragmenty”, prezentująca dzieła z kolekcji Filharmonii Pomorskiej, to spotkanie z pracami najwybitniejszych artystów XX wieku, m.in. Magdaleny Abakanowicz, Władysława Hasiora, Edwarda Dwurnika czy Tadeusza Brzozowskiego. Współczesny wymiar pasji kolekcjonerskiej, a zarazem niezwykłą ciekawostkę, stanowi „Huhuczny Strych” – unikatowy zbiór ponad ośmiu tysięcy figurek sów, będący przykładem nieskrępowanej, pełnej wdzięku inwencji twórczej.

Pałacowe kolekcje dopełnia bogata opowieść o dziedzictwie miejsca, zapisana w Gabinetach Andrzeja Szwalbego i Karla Friedricha Schinkla, a także w przestrzeniach takich jak Stara Kuchnia z początku XX wieku. Całość założenia otacza park krajobrazowy, którego projekt przypisywany jest Peterowi Josephowi Lennému. Ostromecko to dziś miejsce otwarte, w którym tradycja nie jest zamknięta w gablotach, lecz żyje i inspiruje, oferując gościom wielowarstwową podróż przez kulturę.

Zespół Pałacowo-Parkowy w Ostromecku to miejsce, w którym czas płynie inaczej, gdzie echa co najmniej pięciu epok przenikają się niepostrzeżenie. Stary i Nowy Pałac stoją niczym dwie otwarte księgi, zatrzymane na różnych rozdziałach. Ich architektura, stylizowane wnętrza i ocalałe pamiątki przypominają o dawnych rezydentach – Mostowskich i Alvenslebenach – lecz równie wyraźnie wybrzmiewa tu współczesność – bo Ostromecko to żywa instytucja kultury, dopisująca do historii nowe wątki. W przestrzeniach pełnych aury dawności mieszczą się dziś niezwykłe kolekcje: instrumentów muzycznych, sztuki i innych wyjątkowych zbiorów. Wszystko to rozgrywa się w scenerii natury – dzikiej, splatającej się ze skarpami i alejami, oraz tej zaprojektowanej z precyzją dawnych ogrodników.

Sercem muzycznym Ostromecka jest unikatowa w skali europejskiej Kolekcja Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego. To jedna z najważniejszych i największych tego typu ekspozycji w Polsce, gromadząca niemal sto instrumentów z XIX i pierwszej połowy XX wieku. W pałacowych salach można prześledzić ewolucję fortepianu. Najcenniejszym obiektem w zbiorach jest historyczny fortepian należący przed laty do Zygmunta Noskowskiego – wybitnego kompozytora i pedagoga. Narrację tę dopełnia Skład Sommerfelda oraz prezentacja instrumentów z Bydgoskiej Fabryki Akordeonów, przypominające o rzemieślniczej i przemysłowej potędze Bydgoszczy, która przez dekady kształtowała muzyczną tożsamość regionu.

Równie doniosłe miejsce w programie Ostromecka zajmuje malarstwo i rzeźba. Salon Kolekcjonerski prezentuje obecnie wystawę „Przebudzenie”, czyli niezwykły zbiór ponad stu dzieł z kolekcji prof. Dariusza Markowskiego. To starannie wyselekcjonowana prezentacja sztuki przełomu XIX i XX wieku, obejmująca prace tak wybitnych twórców jak Jacek Malczewski, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański, Józef Chełmoński czy Wlastimil Hofman. Dialog z tradycją Młodej Polski kontynuuje monograficzna wystawa poświęcona Irenie Weiss (Aneri) oraz Wojciechowi Weissowi. Dzięki współpracy z rodziną artystów, w pałacowych wnętrzach udało się stworzyć autentyczną, niemal intymną atmosferę, w której pejzaże, portrety i pamiątki osobiste malarskiej pary współgrają z architekturą rezydencji.

W Pałacu Starym klasyczna, rokokowa aura staje się tłem dla żywiołowej ekspresji współczesności. Wystawa „Fragmenty”, prezentująca dzieła z kolekcji Filharmonii Pomorskiej, to spotkanie z pracami najwybitniejszych artystów XX wieku, m.in. Magdaleny Abakanowicz, Władysława Hasiora, Edwarda Dwurnika czy Tadeusza Brzozowskiego. Współczesny wymiar pasji kolekcjonerskiej, a zarazem niezwykłą ciekawostkę, stanowi „Huhuczny Strych” – unikatowy zbiór ponad ośmiu tysięcy figurek sów, będący przykładem nieskrępowanej, pełnej wdzięku inwencji twórczej.

Pałacowe kolekcje dopełnia bogata opowieść o dziedzictwie miejsca, zapisana w Gabinetach Andrzeja Szwalbego i Karla Friedricha Schinkla, a także w przestrzeniach takich jak Stara Kuchnia z początku XX wieku. Całość założenia otacza park krajobrazowy, którego projekt przypisywany jest Peterowi Josephowi Lennému. Ostromecko to dziś miejsce otwarte, w którym tradycja nie jest zamknięta w gablotach, lecz żyje i inspiruje, oferując gościom wielowarstwową podróż przez kulturę.

The Oak Forest Music House jest położony na obszarze Dąbrowy Leśnej (obecnie części miasta Łomianki), w bezpośrednim sąsiedztwie Kampinoskiego Parku Narodowego, chroniącego unikatowy w skali Europy kompleks wydm śródlądowych i obszarów bagiennych. W 2000 roku, Kampinoski Park Narodowy został uznany przez UNESCO za światowy rezerwat biosfery.

Dąbrowa Leśna powstała przed II wojną światową jako realizacja koncepcji urbanistycznej – Miasta Ogrodu („Garden Cities of Tommorow”) , sformułowanej pod koniec XIX wieku w Wielkiej Brytanii przez Ebenezera Howarda. Szczegółowy plan parcelacyjny dla Dąbrowy Leśnej został sporządzony w 1930 r. przez mierniczego przysięgłego Eugeniusza Biedrzyckiego. W 1932 r. rozpoczęto parcelację i wytyczono 198 działek o przeciętnej wielkości 1600 m2.

Pierwszymi mieszkańcami Dąbrowy Leśnej byli oficerowie wojskowi i przedstawiciele inteligencji. Zapis planu gwarantował zachowanie leśnego charakteru osiedla, co podkreślono też w jego nazwie – Dąbrowa Leśna. Zabudowania nie mogły przekroczyć 25% powierzchni ogólnej parceli. Pozostałe tereny leśne miały być zachowane w uprawie leśnej. Każdy kupujący miał w umowie zapis o treści: „Celem zachowania estetycznego i zdrowotnego charakteru kolonii Dąbrowa Leśna nabywca poddaje się następującym warunkom: na nabytej parceli nie może być postawiona fabryka lub jakikolwiek inny zakład, który by zakłócał spokój sąsiadów lub zatruwał powietrze, przylegająca do parceli połowa ulicy winna być utrzymywana przez nabywców w należytym porządku i czystości.” Godna odnotowania jest solidarność społeczna i samorządność, która wykształciła się w tym osiedlu już w pierwszych latach jego istnienia. Do administrowania osiedlem mieszkańcy powołali Stowarzyszenie Mieszkańców i Przyjaciół Dąbrowy Leśnej.

Nowi mieszkańcy Dąbrowy Leśnej byli świadkami ostatniej w historii Polski szarży całego pułku jazdy polskiej. 19 września 1939 roku szarża 14 pułku Ułanów Jazłowieckich z Podolskiej Brygady Kawalerii pod dowództwem płk dypl. Edwarda Godlewskiego, otworzyła żołnierzom walczącym w bitwie nad Bzurą drogę do oblężonej Warszawy. Namacalnym dowodem prawdziwości powyższego, jest fakt znalezienia fragmentu złamanej szabli na placu budowy The Oak Forest Music House.

The Oak Forest Music House, to nie tylko dom wielopokoleniowej rodziny, to także miejsce spotkań grona aktywnych artystycznie przyjaciół sztuki, w szczególności muzyki. Do dyspozycji artystów pozostaje Fortepian Steinway & Sons Model B z 1898 roku (strój współczesny), przestronny salon i oczywiście „zaczarowany ogród”…

W roku 1796 z inicjatywy rodziny Warkoczów powstał murowany pałac w stylu późnobarokowym (wysoki mansardowy dach) oraz klasycystycznym (elewacja frontowa z wysuniętym ryzalitem i trójkątnym naczółkiem). W roku 1829 po śmierci Antoniny Warkoczowej pałac odziedziczyła rodzina Chrząszczewskich, a po krótkim okresie, w roku 1856 pałac przeszedł na własność rodziny von Koschützkich (Kosickich), która poddała go niewielkiej przebudowie. Rodzina Kosickich władała Pałacem aż do roku 1922, w którym sprzedała to majątek i wyjechała do Niemiec W latach trzydziestych XX wieku w pałacu znalazł siedzibę Związek Strzelecki. W czasie II wojny światowej pałac przeszedł w ręce rodu Donnersmarcków z Brynka, gdzie przechowywali swoje dokumenty. Po roku 1945 w pałacu znajdowały się mieszkania komunalne. Długotrwała eksploatacja doprowadziła budynek do całkowitej dewastacji. W latach 1974 – 1980 Zakłady Mechaniczne „Zamet” ze Strzybnicy przy współudziale Pracowni Konserwacji Zabytków z Krakowa odbudowały pałac zgodnie z pierwowzorem.

W 1983 roku władze miasta przekazały odrestaurowany pałac Stowarzyszeniu Polskich Artystów Muzyków, w którym utworzono Dom Pracy Twórczej. Organizowano wówczas cotygodniowe koncerty pod nazwą: „Niedzielne Popołudnia”, finansowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, podczas których występowali nie tylko znani artyści, ale promowano także młodych wykonawców. Zmiana sytuacji politycznej w Polsce oraz sposobów finansowania przez państwo instytucji kulturalnych zmusiły SPAM do rezygnacji z użytkowania obiektu. Obowiązek ten przejęły władze miasta, powołując w 1991 roku Regionalne Centrum Kultury – Pałac w Rybnej, które obok działalności artystycznej prowadziło również działalność komercyjną w formie usług hotelarskich i gastronomicznych. Kontynuowano cykl „Niedzielne Popołudnia”, a koszty koncertów i festiwali pokrywano z wypracowanych środków własnych, sponsoringu firm i instytucji. Od 1998 roku Pałac w Rybnej działał jako spółka z o.o., której jedynym udziałowcem była Gmina Tarnowskie Góry. Pierwszym dyrektorem Pałacu w Rybnej był Jerzy Kurek, następnie w latach 1989 - 2004 Jolanta Bambynek oraz do roku 2008 Danuta Rogozińska.

W 2011 roku po zakończeniu projektu "Rewitalizacja Pałacu w Rybnej wraz z otoczeniem na cele kulturalne", w czasie którego odrestaurowano elewację oraz zabytkowe wnętrza, powołano instytucję kultury Pałac w Rybnej.

Pałac w Rybnej to instytucja kultury miasta Tarnowskie Góry w której prowadzona jest działalność gospodarcza. W pałacu odbywają się koncerty fortepianowe, kameralne, operowe i operetkowe a także jazzowe. W ramach prowadzenia działalności instytucja prowadzi restaurację i hotel organizując imprezy okolicznościowe typu wesela, komunie a także eventy biznesowe zarówno we wnętrzach pałacu jak i plenerowe. Dodatkowym atutem jest scena letnia w zabytkowym parku pałacowym, gdzie w okresie wiosenno letnim organizowane są duże wydarzenia muzyczne.

Na kompleks dworski w Bratkówce składa się neogotycki dwór, który wybudowała rodzina Starowieyskich około połowy XIX wieku, kiedy to niegdyś należąca do latyfundium Kamienieckich wieś, stała się ich własnością. Zabudowania dworskie powstały na wysokim, urwistym brzegu Wisłoka w centrum wsi i zostały otoczone obszernym parkiem szczycącym się dzisiaj pięknym starodrzewem. Dwór to budynek parterowy założony w rzucie prostokąta. Posiada trzy piętrowo zabudowane ryzality przy elewacji frontowej i elewacji ogrodowej. Front zwrócony jest na północ. Portal główny zamykają po bokach dwa filary podtrzymujące gzyms z neogotyckimi kreneleżami. Elewacja zachodnia ma dobudowaną kaplicę z wnętrzem sklepionym kolebkowo z lunetami. Zewnętrzne ściany podzielone są pilastrami, natomiast okna i otwór wejściowy zamknięte półkoliście. Dach dwuspadowy pokryty blachą, z wieżyczką na sygnaturkę.

„Mało który dwór polski miał tak piękne położenie jak dwór w Bratkówce, choć sam arcydziełem architektury nie był. Leżał na wysokim, urwistym brzegu Wisłoka, który u stóp wysokiej skarpy toczy leniwie swoje wody. Za rzeką rozpościerały się szmaragdowe łąki, za nimi szosa do Rzeszowa i wzgórze Ustrobny z ceglanym kościołem. Park dworski rozciągał się szerokim pasmem nad Wisłokiem, opadając od zachodu łagodnie ku rzece. Nad doliną górowały ruiny zamku odrzykońskiego, wsławionego Zemstą Aleksandra Fredry i Królem zamczyska Seweryna Goszczyńskiego”.

Ks. Marek Starowieyski „Sprawiedliwy z wiary żyje”, Kraków, 1999 r.

Jako ciekawostkę można dodać, że nieżyjący już znany grafik, fotograf, malarz
i scenograf Franciszek Starowieyski (brat cytowanego wyżej ks. Marka Starowieyskiego), właśnie w Bratkówce spędził swoje dzieciństwo.

Po wojnie na pozostałościach majątku Starowieyskich powstał Uniwersytet Ludowy
z internatem. Obecnie w odnowionym budynku dworskim mieści się Szkoła Podstawowa im. błogosławionego Stanisława Starowieyskiego, otoczona zabytkowym, pięknym parkiem.
W 1989 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał decyzję w sprawie wpisania Dworu Starowieyskich wraz z parkiem krajobrazowym do rejestru zabytków.

Dom Zdrojowy w Iwoniczu-Zdroju

Dom Zdrojowy to drewniany, dwukondygnacyjny obiekt pochodzący z 1860 r. zbudowany został w tzw. stylu uzdrowiskowym, a funkcjonował pierwotnie jako hotel z restauracją i salonami rozrywkowymi dla zamożnych gości przybywających na kurację do "zdrojów". Posiadał salę balową, jadalnię, pokój bilardowy oraz czytelnię. Obecnie w budynku mieści się m. in. sala widowiskowa „Wczasowicz”, w której odbędą się właśnie koncerty Festiwalu Chopin en Vacances '2025.

Pałac Załuskich w Iwoniczu

Pałac w Iwoniczu został wzniesiony w latach 1882–1883 z inicjatywy Michała i Heleny Załuskich, ówczesnych właścicieli majątku. Rodzina Załuskich była jego właścicielami do wybuchu II wojny światowej. W czasie II wojny światowej budynek został zniszczony za sprawą stacjonujących w nim wojsk niemieckich, potem rosyjskich. Po wojnie majątek upaństwowiono. W 2 połowie XX w. mieściła się tu szkoła, następnie siedziba PGR i Wojewódzki Ośrodek Postępu Rolniczego. W latach 1977–78 obiekt był remontowany, później przez dłuższy czas stał nieużytkowany, aż do przekazania go, wraz z całym zespołem, Uniwersytetowi Rzeszowskiemu. Po kolejnym remoncie pałac jest użytkowany jako ośrodek konferencyjno-szkoleniowy Międzynarodowego Centrum Edukacji Ekologicznej Uniwersytetu Rzeszowskiego. Pałac otoczony jest parkiem krajobrazowym o powierzchni ponad sześciu hektarów z pięcioma stawami oraz licznymi pomnikami przyrody. Na terenie zespołu pałacowo-parkowego położona jest ścieżka przyrodniczo-historyczna obejmująca prawie 350 gatunków roślin i kilkadziesiąt gatunków zwierząt.

Uzdrowisko Iwonicz Zdrój

Iwonicz Zdrój należy do najstarszych miejscowości uzdrowiskowych w Polsce. Naturalnymi środkami leczniczymi są tu wody mineralne oraz borowina. Uzdrowisko słynie z unikalnego, leczniczego mikroklimatu oraz ekologicznie czystego środowiska naturalnego Chętni mogą korzystać z gamy zabiegów leczniczych oferowanych przez pobliskie sanatoria. Centrum uzdrowiska stanowi park zdrojowy z zabytkową zabudową, wśród której uwagę zwracają XIX-wieczne wille, zakłady i urządzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Usytuowany na wysokości 410 m n.p.m. w malowniczej dolinie Iwonickiego Potoku, Iwonicz-Zdrój oferuje nie tylko uzdrawiające wody, ale także wyjątkowe otoczenie. Sprawia to, że uzdrowisko jest miejscem doskonałym dla pragnących zregenerować siły w otoczeniu przyrody. Dla miłośników aktywnego spędzania czasu wolnego atrakcję stanowią liczne szlaki turystyczne , jego urokliwe położenie wśród zielonych lasów jodłowo-bukowych Beskidu Niskiego, na stokach wzgórz, sprawia, że klimat tego uzdrowiska zalicza się do strefy klimatu podgórskiego.

W Iwoniczu-Zdroju odbywa się wiele wydarzeń kulturalnych m. in. XVI Międzynarodowy Festiwal im. Księcia Michała Kleofasa Ogińskiego,XV Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej „Ars Musica”, Dni Iwonicza, Polonijny Festiwal Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych, Imieniny Miasta.

Zespół dworski w Klicach nad rzeką Łydynią powstał na przełomie XIX/XX w., rejestr zabytków nr: A-726 z 20.12.2006 - woj. mazowieckie, pow. ciechanowski, gm. Regimin, sołectwo Klice.

Dwór murowany został posadowiony na planie prostokąta, parterowy z poddaszem przykrytym dachem naczółkowym o połaciach z blachy. Elewacja frontowa 7 osiowa z ryzalitem umieszczonym centralnie z wystawką na wysokości poddasza, zwieńczoną trójkątnym szczytem oraz poprzedzonym czterosłupowym drewnianym portykiem dźwigającym balkon o żeliwnej balustradzie, umieszczony przed wystawką. Dwór nosi cechy neorenesansu- boniowanie narożne, opaski okienne, gzyms kordonowy, oraz neogotyckie- naczółki nadokienne w formie ostrołuku i schodkowe dekoracje szczytu wystawki. Budynek postawiono w latach 1898 -1902. Majątek ziemski w Klicach należał do patriotyczno-niepodległościowej rodziny Michała Bojanowskiego - posła na Sejm Ustawodawczy, senatora I kadencji II RP i jego żony Jadwigi z Rudowskich do wybuchu II wojny światowej. Z miejscem tym wiążą się losy dzieciństwa prezydenta II RP Ignacego Mościckiego, jego małżonki i zasłużonych dla Polski i ziemi ciechanowskiej przodków Mościckich i Bojanowskich o powstańczej przeszłości. Ostatni współwłaściciel Klic, oficer Wojska Polskiego, por. rezerwy Szymon Bojanowski zginął w Katyniu.

W okresie Polski Ludowej dwór i park należał do Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Obiekt nie był doinwestowany, pełnił rolę czynszowych mieszkań, przedszkola, świetlicy „Ruch” i coraz bardziej podupadał. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa / Oddział Warszawski 30 maja 2022 r. przekaz dwór wraz z parkiem na działania społeczne Stowarzyszeniu Historycznemu Mazowsza Północnego. 10 października 2022 r. odbyła się pierwsza rekonstrukcja historyczna w parku podworskim pt. Potyczka polsko-bolszewicka przed dworem w Klicach, zorganizowana przez osiem stowarzyszeń mazowieckich. W obecnym czasie są przygotowywane prace nad dokumentacją projektową zespołu dworsko-parkowego w Klicach, które umożliwią rewitalizację obiektu do działań społecznych.

Fotografia: Stary dwór w Kobylanach, olej na płótnie 40x50, obraz namalował ok. 1924 roku prawdopodobnie znany malarz M. Reyzner. Fotografię wykonał Karol Sulimirski (USA).

Dwór Sulimirskich w Kobylanach odrodzi się jak Fenix z popiołów

Zajmie się tym Fundacja „Klucz Kobylański” z siedzibą w Kobylanach powstała 22 lipca 2022 roku. Fundatorki to nowe właścicielki spalonego Dworu Sulimirskich w Kobylanach: Dorota Chilik - ekonomista z kilkunastoletnim doświadczeniem w realizacji projektów inwestycyjnych oraz Jolanta van Grieken-Barylanka – dziennikarka, pasjonatka i badaczka historii wsi z Klucza Kobylańskiego - pierwszej ordynacji rodowej w Polsce.

Głównym przedmiotem działalności Fundacji jest rekonstrukcja i zagospodarowanie Dworu Sulimirskich w Kobylanach, wpisanego do rejestru zabytków Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu.

Drewniany parterowy dwór na planie prostokąta z charakterystycznym gankiem z kolumnami został przebudowany na początku XX wieku przez Wita Sulimirskiego, ostatniego właściciela majątku, na fundamentach starszego dworu, pochodzącego z XIX wieku (na fotografii). Wcześniej od północy wybudowano piętrowe skrzydło dworu. Po 1945 roku rodzina musiała w pośpiechu dwór opuścić i otrzymała zakaz zbliżania się do rodzinnego domu w promieniu 50 kilometrów. Nie zdążyli nawet zabrać ze sobą rodzinnych pamiątek. Po wojnie w dworze mieściła się biblioteka, gabinet lekarski i sklep. Następnie dwór przeszedł w ręce prywatne. W 2020 roku część wschodnią dworu strawił pożar. Nowe właścicielki zakupiły zrujnowany zabytek w 2021 roku i natychmiast przystąpiły do prac dokumentacyjnych i porządkowych. W odbudowanym dworze powstanie Muzeum Klucza Kobylańskiego.

Miejscowość Kobylany

To malownicza wieś na Płaskowyżu Kobylańskim w południowej części Pogórza Karpackiego, w dawnej Ziemi Bieckiej. Dzisiaj administracyjnie należy do Gminy Chorkówka w powiecie krośnieńskim. Przebiegał tędy trakt handlowy, który w 1345 roku wyznaczył król Kazimierz Wielki dla kupców, jadących drogą z Biecza przez Żmigród, Kobylany, Wietrzno na Ruś Czerwoną. Na tym przedpolu największej w Karpatach Przełęczy Dukielskiej krzyżowała się ta droga ze szlakiem handlowym prowadzącym z Gdańska przez Sandomierz na Węgry, omijającym Kraków. Tym szlakiem przejeżdżały wozy z winem i przepędzano stada koni. Wieś stała się siedzibą wielkich rodów Bogoriów i Grzymalitów, którzy wystawili tu rezydencję obronną.

Pierwszym znanym właścicielem Kobylan był Janusz Suchywilk herbu Grzymała. Był wówczas jednym z najważniejszych osób w państwie i jako kanclerz królewski, najbliższym współpracownikiem Kazimierza Wielkiego. W 1366 roku późniejszy arcybiskup gnieźnieński ustanowił pierwszą ordynację w Polsce, która dotyczyła zasad dziedziczenia dóbr wchodzących w skład Klucza Kobylańskiego. Kobylany stały się stolicą administracyjną regionu, a malownicze wzgórze w centrum wsi przez wieki było miejscem rezydencji kolejnych dziedziców Kobylan: Kobylańskich, Męcińskich, Potockich, Ponińskich, Peszyńskich, Sulimirskich. Stąd pochodzili średniowieczni rycerze Domarat z Kobylan i jego brat Jakub, którzy brali udział w bitwie pod Grunwaldem.

Opr. Jolanta van Grieken-Barylanka

Nawra to wyjątkowe miejsce na mapie województwa, miejsce które odegrało znaczącą rolę w dziejach politycznych i kulturalnych całego Pomorza Nadwiślańskiego. Jej rozkwit przypadł na okres XVIII do I połowy wieku XX. Stało się to za sprawą jej właścicieli: Kruszyńskich i Sczanieckich, który uczynili z niej ważny ośrodek życia narodowego, społecznego i kulturalnego.

Drewniany dwór

Pierwotny drewniany dwór istniał w Nawrze zapewne już w XVII w., był to duży, bogato wyposażony, podpiwniczony budynek wzniesiony w konstrukcji szachulcowej z bocznymi alkierzami. W tej postaci istniał do końca XVIII w., kiedy rozpoczęto budowę nowego pałacu w Nawrze. Jedna z teorii mówi, że Konstanty Kruszyński, właściciel dóbr nawrzańskich, zdecydował się wznieść nowy pałac, aby w lepszych warunkach gromadzić cenny księgozbiór, który odziedziczył po swoim ojcu i który sukcesywnie rozbudowywał i uzupełniał.

Nowy pałac w Nawrze

Klasycystyczny pałac z dwiema wolnostojącymi oficynami wybudowano w latach 1798-1805, wg. projektu Hilarego Szpilowskiego, który podjął się również prowadzenia samych prac budowlanych. Wzniesiono go w miejscu poprzedniego dworu, częściowo wykorzystując istniejące już piwnice.

Wnętrze pałacu

Wnętrze pałacu urządzono w stylu klasycystycznym. W sieni znajdowała się reprezentacyjna półokrągła klatka schodowa. Na parterze w bocznych skrzydłach mieściły się salon, jadania oraz sypialnia. Zaś na piętrze zlokalizowane były m.in. biblioteka i garderoba. Ściany wnętrz zdobiły dekoracje malarskie imitujące podziały architektoniczne. Sufit salonu (później kuchni) zdobił ogromy plafon w formie koła wypełnionego dziesiątkami małych kasetonów zdobionych rozetkami.

Park

Park został założony w II poł. XIX w. w okresie pierwszej przebudowy pałacu. Składa się z dwóch części – frontowej oraz zapałacowej. Od strony kościoła do pałacu prowadziła główna aleja dojazdowa, którą przed samym budynkiem pałacu kończył owalny podjazd. Część frontowa podzielona na sześć kwater, w obrębie których rosły ozdobne krzewy oraz kwiaty. Po obu stronach parku posadowiono dwie aleje lipowe: zachodnia – główny ciąg komunikacyjny, a przy niej dom ogrodnika i dom zarządcy, oraz aleja wschodnia od strony folwarku. W części zapałacowej wśród licznych drzew i krzewów umieszczono polanę ze stawem oraz kort tenisowy.

Działalność społeczna i polityczna Kruszyńskich i Sczanieckich

Nawra w okresie XVIII – pocz. XX w. była jednym z głównych ośrodków życia kulturalnego i towarzyskiego na ziemi chełmińskiej. Członkowie rodzin Kruszyńskich i Sczanieckich angażowali się w życie polityczne, ekonomiczne, naukowe i społeczne regionu. Od lat 30-tych XIX w. w pałacu organizowano tzw. „polskie bale ziemiańskie”. Dbali również o nawrzańską społeczność sprawując opiekę nad miejscową szkołą, kościołem czy ochronką.

Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu

Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu rozpoczęło swoją działalność w 2021 roku. Najważniejszym celem nowopowstałej instytucji jest badanie i upowszechnianie materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego regionu Pomorza i Kujaw oraz kreowanie mechanizmów wzmacniających lokalną tożsamość opartą na lokalnych wyróżnikach. Działania podejmowane przez Centrum mają służyć przede wszystkim wzmocnieniu więzi społecznych, zwiększeniu kulturowej świadomości oraz identyfikacji mieszkańców z regionem.

MAPA DOJAZDU

Dwór w Skomorochach Dużych, który aktualnie możemy odwiedzać został wybudowany w latach 1906-1907 przez Stanisława (syna) i Michała Wacława (ojca) Skomorowskich, którzy ówcześnie zarządzali dobrami Skomorochy Wielkie. Majątek ten był w posiadaniu rodziny Skomorowskich, z pewnymi przerwami, od końca XIVw, kiedy to w 1394r książę mazowiecki Ziemowit IV nadał tereny tych okolic, położonych w obrębie działów grabowieckich, jako dziedziczne uposażenie za zasługi w walkach Janowi Golianowi herbu Nałęcz.Jan Golian, szlachcic pochodzący z Mazowsza, przyjmując pod swoje skrzydła tereny podległe do dworu przyjął dla siebie i swoich potomnych nazwisko Skomorowski od nazwy miejscowości w której osiadł i zapoczątkował wielowiekowy czas zarządzania jego rodziny tymi dobrami. Jego potomkowie (do których siedziba ta należała aż do 1945 r.) wzmiankowani byli jako właściciele m.in. w 1531r. 1564r. 1697r.

Co ciekawe, nazwa wsi Skomorochy, od której nazwisko przyjęła rodzina, z rosyjskiego oznacza wędrownego grajka popisującego się w trakcie występów różnymi sztuczkami.

Wybudowanie murowanego dworu, który przetrwał do dnia dzisiejszego było naturalnym następstwem rozwoju tamtych czasów. Wcześniej rodzina mieszkała w dworze drewnianym, który z znajdował się w granicach aktualnego założenia dworskiego. Z uwagi na postęp technologiczny oraz posiadanie własnej cegielni, rodzina Skomorowskich wzniosła parterowy dwór wybudowany według najnowocześniejszych technologii, wyposażony nawet w kanalizację. Po małżeństwie Stanisława Skomorowskiego z Emilią Rzewuską h.Krzywda – która to Emilia pochodziła z rodziny magnackiej osiedlonej w pobliskich Sielcach – Skomorowski Dwór zyskał ozdobną kolumnadę i taras w części środkowej, co miało nadać mu pałacowego charakteru. Niestety wraz z nadejściem wojen oraz reformy rolnej od 1917r. stopniowo majątek był wywożony, niszczony i rozkradany. W 1945r. rodzina została ostatecznie wysiedlona a Dwór przeszedł w posiadanie Skarbu Państwa.

Dodatkowo, Stanisław Skomorowski w 1920 r. wzniósł także w sąsiedztwie dworu murowaną, jednonawową kaplicę z czerwonej cegły. Nad wejściem do kaplicy oraz nad portykiem dworu umieszczono kartusz z herbem Nałęcz. Kaplica została w 1942 r. przekazana na cele sakralne parafii św. Mikołaja w Grabowcu i jest do tej pory użytkowana przez tę parafię. W jej podziemiach znajdują się groby dawnych właścicieli: Wacława i Stanisławy Skomorowskich.

W czasach powojennych Dwór pełnił bardzo liczne funkcje m.in. szkoły, GSu, siedziby kół i stowarzyszeń czy prywatnych mieszkań, a okalający go zabytkowy park był wykorzystywany m.in. do celów gospodarczych. Prace remontowe przy nim prowadzone zgubiły wiele wartości historycznej zarówno w skutek przebudowy jak i zaniedbań. Od niespełna dwóch lat dwór ma nowych właścicieli którzy chcą przywrócić mu dawną świetność. Zapraszają do poznania historii dworu oraz do odwiedzenia tego pięknego, nieznanego terenu szersze grono osób, organizując w parku dworskim wydarzenia artystyczne.

MAPA DOJAZDU

Zabytkowy dworek w Bogdanach Wielkich – od końca XIX wieku do roku 1939 i ponownie od 1996 do dzisiaj – własność rodziny Kłoczowskich. Zbudowany ok. 1890 roku dla Kazimiery Rykowskiej herbu Doliwa, która w 1895 roku poślubiła Józefa Kłoczowskiego herbu Rawicz. Miejsce urodzin Eugeniusza Kłoczowskiego oraz jego syna – Jerzego Kłoczowskiego (1924-2017) – wybitnego polskiego historyka, profesora KUL, wieloletniego przewodniczącego Polskiego Komitetu UNESCO i Kawalera Orderu Orła Białego. Dziś we dworku mieszka oraz opiekuje się zabytkowym parkiem syn Jerzego – Jan Maria Kłoczowski, tłumacz literatury francuskiej, poeta i eseista, prezes rodzinnego Stowarzyszenia „Dwór i park w Bogdanach Wielkich”.

Ażurowy tympanon u szczytu ganku, a w nim – wycięte w świerkowym drewnie dwie litery: KR. To inicjały Kazimiery Rykowskiej. Mojej prababki ze strony ojca, czyli – jak mówiło się dawniej – po mieczu. Kobiety wielu talentów i zalet, której duch towarzyszy mi stale, od kiedy zamieszkałem w zbudowanym dla niej rodzinnym dworku w Bogdanach Wielkich, na północnych rubieżach Mazowsza, nieopodal przedwojennej granicy z Prusami, kilka kilometrów na zachód od Chorzel.

Urodzona w Krzynowłodze Wielkiej, wychowana w Warszawie, grała na fortepianie, uczyła chłopskie dzieci, malowała i rysowała, znała francuski, niemiecki i angielski, pisała wiersze. Była matką mego dziadka Eugeniusza Kłoczowskiego i babką mego ojca Jerzego. Obaj urodzili się tutaj, w tym ceglanym dworku, który od kilku lat jest także i moim adresem. I kiedy patrzę na dwustuletnie jesiony w otaczającym go parku, kiedy słyszę o zmierzchu nawoływania puchaczy i sadzę czerwone róże przy ganku, mam poczucie, że cała trójka nadal tu jest, choć przecież nie dotknę ich ręki, nie napiję się z nimi herbaty, nie dowiem się, co myślą o świecie, który zamienili na inny.

fragment wstępu do książki Jana Marii Kłoczowskiego pt. Pani na Bogdanach. Opowieść o Kazimierze Kłoczowskiej (Bibliotek Więzi, Warszawa 2021).

Teren puszczy okalającej dzisiejsze miasto Supraśl należał pod koniec XV w. do rodziny Chodkiewiczów. Aleksander Chodkiewicz, herbu Kościesza, koniuszy nadworny, marszałek hospodarski, a od 1544 r. wojewoda nowogródzki, wyraził przyzwolenie na założenie w miejscu obecnego Supraśla klasztoru tradycji grecko-rusko-bizantyjskiej. Tenże pan litewski, urodzony ok. 1457 r., syn wojewody kijowskiego Iwana, najpierw w 1498 r. sprowadził do Gródka ze świętej Góry Atos i Kijowa zakonników reguły św. Bazylego Wielkiego.

Po dwóch latach, w związku z uciążliwością przebywania mnichów w ludnym i gwarnym Gródku, zakonnicy poprosili swojego dobroczyńcę, aby ulokował ich w innym miejscu nad tą samą rzeką. Fundator pozwolił przenieść siedzibę klasztoru z Gródka na nowe, spokojne miejsce, a o wyborze nowej siedziby zakonnej miała zadecydować opatrzność – krzyż płynący rzeką Supraślą, który zatrzymał się przed wzgórzem zwanym Hrud. Powstała tam pierwsza drewniana, a następnie murowana cerkiew. Od 1545 r. zwierzchnicy klasztoru w Supraślu nosili godność archimandrytów. Od 1603 r. do momentu likwidacji w 1839 r. konwent bazyliański w Supraślu był grekokatolickim klasztorem autonomicznym, stając się jednym z ważniejszych w Rzeczpospolitej ośrodków intelektualnych unitów. W latach 1695-1803 przy klasztorze działała drukarnia, wydając w okresie swojego istnienia ponad 450 tytułów książek, nie tylko o tematyce religijnej ale i świeckiej. Wydrukowano tu m.in. francuski przekład podręcznika do walki partyzanckiej, pierwsze polskie wydanie Podróży Guliwera (1784), czy „Pieśni Nabożne” Franciszka Karpińskiego (1792). Podkreśleniem roli klasztoru był fakt, że po ostatnim rozbiorze Polski w roku 1798 papież Pius VI erygował w Supraślu biskupstwo grekokatolickie dla tego obrządku, obejmujące wszystkie cerkwie położone do granicy zaboru pruskiego, który wówczas sięgał do rzeki Niemna. Rezydujący biskupi i uznanie osady klasztornej za miasto pobudziło rozwój miasteczka.

Przy klasztorze powstały dwa młyny, folusze, tartak, browar, funkcjonowały dwie karczmy, gorzelnia, cegielnia oraz papiernia. Biskupstwo zostało jednak zlikwidowane przez władze carskie, podobnie jak bazyliański klasztor. Dobra duchowne sprzedano niemieckim fabrykantom, którzy rozpoczęli nowy rozdział historii Supraśla. Osada przyklasztorna rozbudowała się do miasta dzięki industrializacji zaprowadzonej tu przez rodziny Zachertów, Bucholtzów, Cytronów czy Janzenów.

HISTORIA WALKI SEJMOWEJ TRZECH Z NAJDZIELNIEJSZYCH POSŁÓW RZECZYPOSPOLITEJ:
TADEUSZA REYTANA i SAMUELA KORSAKA - POSŁÓW ZIEMI NOWOGRÓDZKIEJ
ORAZ STANISŁAWA BOHUSZEWICZA MINKOWSKIEGO - POSŁA ZIEMI MIŃSKIEJ,
UCZESTNIKÓW SEJMU 1773 ROKU, ZWANEGO PÓŹNIEJ ROZBIOROWYM.

<<< powrót

Ich heroiczna walka o niedopuszczenie do zalegalizowania I rozbioru Rzeczypospolitej, obraz udręczeń i niedoli jakich doznali, kiedy to wówczas, w zdecydowanej walce, nie opuszczali izby poselskiej przez trzy doby, wypełniając swoje poselskie zadanie w myśl instrukcji otrzymanych na sejmikach ziemskich, aż po kres sił ludzkich i możliwości prawnej, przeszła do historii polskiego parlamentaryzmu.

Dla kolejnych pokoleń postawa posłów Tadeusza REYTANA, Samuela KORSAKA i Stanisława BOHUSZEWICZA Minkowskiego stała się wzorem patriotyzmu, wierności, szlachetnej prostoty ducha i walki do końca o istnienie niepodległej Rzeczypospolitej.

Wobec dramatycznych wydarzeń znalazło się społeczeństwo polskie, kiedy to w myśl układu podziałowego pomiędzy Austrią, Rosją i Prusami z dnia 5 sierpnia 1772 r., wojska tych państw zajęły ziemie Rzeczypospolitej, a ich posłowie: Stackelberg, Benoit i Revitzky przedłożyli rządowi polskiemu w Warszawie „Deklaracje” swych dworów, zawierające nie tylko bezprawne tych państw roszczenia terytorialne, ale również żądanie zwołania sejmu, który przyznałby im prawnie ziemie zabrane i ustalił nowe granice ograbionej Polski. Król długo opierał się przed zwołaniem sejmu czyniąc liczne zabiegi dyplomatyczne, lecz w końcu mając wokół siebie kanclerza i większość ministrów oraz dworu obsadzoną ludźmi zaprzedanymi Rosji, zmuszony był zwołać sejm na dzień 19 kwietnia 1773 r. „Uniwersał” królewski informujący o dramatycznym położeniu państwa oraz „Deklaracje” państw zaborczych przesłane sejmikom ziemskim postawiły naród wobec trudnego wyboru stawić się na sejm czy lepiej posłów na sejm nie wysyłać? Wiele sejmików nie zebrało się wcale, w innych posłów wybierano pod naciskiem wojsk obcych, a jedynie w kilku zaledwie miejscowościach udało się przeprowadzić wybory tak, że posłowie ci mogli godnie reprezentować wolę narodu. Niemcewicz podaje jakoby piętnastu posłów miało wspierać działalność sejmowego stronnictwa patriotów, a z diariuszy sejmowych wynika, że byli to: posłowie łęczyccy: Dunin, Kożuchowski, Wilczewski i Jerzmanowski; sieradzcy: Tymowski, Zaremba, Radoszewski i Suchecki; krakowski: Oraczewski; ciechanowski: Pęczkowski; piński: Kurzeniecki; wołkowyski: Bułharyn; mińscy: Stanisław Bohuszewicz Minkowski i Tadeusz Wołodkowicz, nowogródzcy: Tadeusz Reytan i Samuel Korsak.

Jedynie posłowie Reytan, Korsak i Bohuszewicz pozostali do końca wierni otrzymanym na sejmikach ziemskich instrukcjom poselskim, „głową i majątkiem własnym” ślubując nie pozwolić na rozbiór Rzeczypospolitej. Świetnie przygotowani pod względem prawnym, doskonale zorganizowani i wytrwali w walce do wyczerpania wszystkich możliwości prawnych dali niebywałe świadectwo wybitnej i skutecznej postawy posłów Rzeczypospolitej w honorowym i niezłomnym wypełnianiu mandatu poselskiego.

Posłów przybyłych do Warszawy na sejm, poruszył widok wojsk zaborczych w stolicy i wieści o potajemnie zawiązanej na życzenie Rosji zdradzieckiej konfederacji. Rosja obawiała się bowiem zerwania sejmu przez zastosowanie ”nie pozwalam”, które mogłoby wówczas pomóc Rzeczypospolitej dla przeciwstawienia się rozbiorowi. Caryca Katarzyna wiedziała doskonale, że jedynie utworzenie konfederacji generalnej, która narzucona sejmowi wprowadziłaby głosowanie większością, a tym samym usunęłaby z obrad „liberum veto”, gwarantowało sukces jej polityki rozbiorowej. Na marszałka tejże nielegalnej konfederacji zdrajcy powołali zaprzedanego Rosji, haniebnego utracjusza, zuchwałego kłamcę, sprzedawczyka i cynicznego drania Adama Ponińskiego wybranego na posła ziemi liwskiej pod terrorem wojsk moskiewskich. Jako marszałek konfederacji władzę miał rozległą: najwyższą wojskową , sądowniczą, skarbową, administracyjną. Przekupstwem z kasy rosyjskiej i groźbą wciągał do konfederacji przybywających do Warszawy posłów. Podobnie w stosunku do senatorów i ministrów działał inny zaprzedany Rosji i przez nią upatrzony zdrajca, kanclerz i biskup poznański Andrzej Młodziejowski. W wyniku tych antypolskich działań na dwa dni przed rozpoczęciem sejmu do konfederacji przystąpiło już 60 posłów oraz 9 senatorów i ministrów.

Taki stan rzeczy utrudniał niezmiernie działanie posłom patriotom zdecydowanym mimo to wypełnić swe obowiązki w chwili ogromnie groźnej dla dalszych losów Ojczyzny. W wieczór poprzedzający rozpoczęcie sejmu na zaproszenie Reytana spotkali się z nim Korsak i Bohuszewicz i ustalili plan działania. Ponieważ konfederacja była wymysłem zaborców niezgodnym zarówno z „Uniwersałem” królewskim jak i ich instrukcjami poselskimi, zdecydowali energicznie i bezwzględnie przeciw niej protestować i nie dopuścić pod żadnym pozorem, aby marszałek Poniński objął ster obrad sejmowych. Musieli działać niezwykle ostrożnie ponieważ za przeciwnika mieli wpływowego i dobrze opłacanego zdrajcę gotowego na wszystko i nie przebierającego w środkach. Trzej posłowie patrioci przyjęli plan działania zaproponowany przez Reytana pozostawiając mu kierownictwo całej akcji oraz zobowiązując się ze swej strony popierać jego usiłowania. Jakoż podczas pierwszych trzech dni walki sejmowej stale z nim współdziałali, a w dniu zaś trzecim przesiadywali z nim na zmianę w sali sejmowej aż do późnej nocy.

Zasługą Reytana było zorganizowanie wielkiej grupy tzw. „arbitrów” złożonej z przeszło 1000 osób popierających słowem i oklaskami działalność posłów przeciwnych Ponińskiemu, dodając innym bardziej tchórzliwym posłom odwagi. Mówią, że Reytan konno objeżdżał znajomych w stolicy zachęcając do słuchania obrad sejmowych. Zdawał sobie sprawę, że z tak mała liczbą posłów patriotów, nie mając za sobą koniecznej dla osiągnięcia celu większości głosów sejmowych niewiele zdziałają. Chwycił się więc środka na poprzednich sejmach używanego w szerokim zakresie, licząc, że głos publiczny licznie zgromadzonych słuchaczy wesprze silnie jako opinia narodu wysiłki posłów patriotów. Reytan wchodząc w tłum słuchaczy, swoim zachowaniem skutecznie zachęcał posłów tak, że nawet ci już zapisani do konfederacji wydawali się podzielać jego poglądy. W ten sposób pierwszego dnia sejmu zdrajca Poniński niczego nie zyskał i musiał opuścić to posiedzenie bez laski marszałkowskiej, którą podawaną mu przez posła krakowskiego Stanisława Łętowskiego działającego „w zastępstwie”, Reytan przechwycił i utrzymał tak skutecznie, że Poniński użyć jej nie mógł.

Drugiego dnia, aby nie dać wstępu na salę sejmową owym „arbitrom”, otoczono ją wojskiem. Liczny tłum czekał więc na przybycie posłów na dziedzińcu zamkowym. Kiedy nadjechał Reytan i zobaczył straż broniącą wstępu publiczności , oburzony podszedł ku wejściu i zakrzyknął: „Panowie, za mną!”. Tłum nacisnął, żołnierze ustąpili miejsca wpuszczając „arbitrów” na salę sejmową. Nic więcej na tym posiedzeniu Reytan przeprowadzić nie zdołał. Stanisław Łętowski bowiem, jako marszałek starej laski „przez zastępstwo” salę opuścił, drugi zaś z kolei poseł krakowski Antoni Łętowski zastąpić go nie chciał ani też sali opuścić, aby nie dopuścić do objęcia obrad przez trzeciego z kolei posła krakowskiego. Po długich naleganiach zgodził się on dopiero przenieść sesję na wczesny ranek dnia następnego. Widząc takie sparaliżowanie wszelkiej legalnej działalności sejmowej, Reytan obawiając się, żeby po ich odejściu Poniński nie owładnął salą sejmową i nie dał się w niej obrać według prawa marszałkiem, pozostał z Korsakiem i Bohuszewiczem w sali, aby jej już nie opuścić aż do prawnego upływu terminu obioru marszałka albo dłużej, gdyby im okoliczności postąpić tak kazały. Dnia więc trzeciego nie miał kto „arbitrów” wprowadzić do sali sejmowej, więc od rana do późnej nocy stali na dziedzińcu, aby choć ”za murami im asystować”.

Ograniczeni przez Ponińskiego w działaniu legalnym na terenie sejmowym i wobec ogromnej przewagi zdrajców wyposażonych w środki przemocy, chcieli posłowie patrioci, osiągnąć już tylko to, aby, gdy nie da się obrać marszałka prawnie, nie dopuścić przynajmniej w trzech pierwszych dniach sejmu, jak nakazywał regulamin sejmowy, do obrania marszałkiem Ponińskiego w izbie poselskiej, do czego zobowiązywało prawo. Tym sposobem bowiem sejm choćby i przymuszony do dalszego działania, byłby nielegalnym.

Następnego dnia Poniński nie przybył osobiście, ale koło południa przysłał ks. Marcina Lubomirskiego posła sandomierskiego, aby w jego imieniu przełożył sesję sejmu na dzień następny. Wraz z Lubomirskim przybyło licznie wielu innych posłów. Po przełożeniu sesji sejmowej zaczęli oni opuszczać salę sejmową. Widząc to Reytan w obawie, że i ta sesja nie da legalnego oboru marszałka i sejm będzie nadal terenem bezprawnych działań Ponińskiego i wspierających go państw zaborczych, zastąpił, z rozpostartymi rękami, drogę do drzwi posłom wychodzącym z sali sejmowej, błagając ich aby zostali, sejm zaczęli i wyboru prawnie obranego marszałka dokonali. Że jednak był już osłabiony głodem i bezsennością oraz wyczerpany ciągłym napięciem nerwowym, Reytan nie miał dość siły, aby powstrzymać napór tłumnie cisnących się ku drzwiom posłów, osunął się zrazu na kolana, a następnie padł w progu drzwi tamując jeszcze bardziej możliwość wyjścia z sali. W ścisku powstałym jedni zdołali go omijać, a inni wychodząc deptali. A Tadeusz Reytan osłabły tak mówił do nich:
„Depczcie to ciało, które za was chce się nadstawiać i ofiarować”.
Gdy z sali sejmowej wyszli stronnicy Ponińskiego, przy Reytanie pozostało 15 posłów, którzy potem przy nim zmieniali się do nocy. Pod wieczór przybyło kilka osób chcąc ich do konfederacji nakłonić, ale oni ze wzgardą odrzucili przekupne oferty skierowane do nich przez przedstawicieli trzech dworów zaborczych. W nocy wzywani do Stackelberga poszli tylko Korsak i Bohuszewicz. Reytan zaś, został w sali sejmowej obawiając się, że w tym czasie Stackelberg nakaże zamknąć izbę poselską i więcej ich nie wpuści.

Kiedy to Stackelberg, ambasador carycy Katarzyny II, próbował wówczas posła Samuela Korsaka, groźbami albo też obietnicami, nakłonić do zdrady, ten zniecierpliwiony rzucił:
„Nie znam na świecie despoty dość bogatego, aby mnie zepsuć, ani dość mocnego aby mnie przerażać".
A tak oto na próbę groźbą i szantażem przeciągnięcia na stronę konfederacji, odpowiedział posłom dworów zaborczych Stanisław Bohuszewicz Minkowski:
„I oto wolę żebym tu życia mojego dokonał razem z wolnością i całością Rzeczpospolitej naszej, niżeli na takie bezprawia i gwałtowności patrzył”.

Po powrocie z owej rozmowy z ministrami państw zaborczych Korsak i Bohuszewicz razem z Reytanem jeszcze i kolejny dzień przebywali w izbie sejmowej po to, by do ostatniej chwili nie dopuścić do obioru Ponińskiego marszałkiem. Chcieli też doczekać decyzji senatu i króla czy sejm pozostanie wolnym czy też przyjmie formę bezprawnie narzuconej konfederacji. Kiedy król oświadczył w końcu, że do konfederacji przystępuje, posłowie Tadeusz Reytan, Samuel Korsak i Stanisław Bohuszewicz Minkowski opuścili salę sejmową. Tu nastąpił kres możliwości prawnych wypełniania ich instrukcji poselskich.
Od wtorku od godziny 9 rano do czwartku godziny 10 wieczór nic nie jedząc ani nie śpiąc, trzej posłowie prowadzili przez ponad sześćdziesiąt godzin bohaterską walkę sejmową, dzięki której sejm rozbiorowy nie był legalny, a tym samym nielegalne były wszystkie jego decyzje i uchwały.
Pozostajemy jako depozytariusze pamięci o ich walce i dokonaniach. Niech przykład ich dzielności w służbie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej będzie dla nas wszystkich pokrzepieniem i powodem do dumy, a także drogowskazem dla przyszłych pokoleń Jej Obywateli.

<<< powrót

Pagal lenkų architekto Juzefo Huso projektą ant Galvės ežero kranto pastatyti prabangiais Liudviko XVI stiliaus interjerais dekoruoti istorizmo stiliaus rūmai su įspūdinga, atvirais paviljonais karūnuota terasa. Nuo jos atsivėrė pasakiški vaizdai į Galvės ežerą su salomis ir romantiškais pilies griuvėsiais vienoje iš jų, medinį Trakų miestą su Vytauto Didžiojo funduotos bažnyčios bokštais ir Kęstučio kalnu prasidedantį Bražuolės kalvyną. Unikalus Trakų kraštovaizdis ir išskirtinė vietovės aura įtakojo ne tik grafo pasirinkimą čia gyventi bei vėlesnį jo ir visos šeimos prisirišimą prie Užutrakio, bet ir ypatingą dėmesį supančiai aplinkai. Ją sutvarkyti grafas patikėjo žymiam prancūzų kraštovaizdžio architektui Eduardui Fransua Andre, kuris atvyko į Užutrakį 1898 m. ir suplanavo jo kūrybai būdingą mišraus stiliaus parką. Priešais rūmus suprojektuoti taisyklingų formų (prancūziški) parteriai su karpomų liepų alėjomis, ornamentiniais gėlynais, marmuro vazomis ir skulptūromis. Didįjį parterį papuošė XVIII a. prancūzų skulptoriaus A. Coysevox skulptūrų, vaizduojančių romėnų deives Dianą ir Florą bei nimfą Hamadriadę kopijos, o mažąjį - romėnų vyno dievo Bakcho skulptūra ir antikinio stiliaus biustai.

Rūmus su prancūziškais parteriais supa peizažinis (angliškas) parkas. E. F. Andre meistriškai išnaudojo kontrastingą pusiasalio peizažą, dirbtinių uolų kompozicijomis pabrėždamas jo kalvas, o didingą Galvės ir Skaisčio spindesį papildydamas pažemėjimuose ir pelkutėse iškastų tvenkinių veidrodžiais. Jų paviršiuose atsispindėjo šimtamečiai ąžuolai ir pušys bei specialiai parinkti ir įveisti svetimžemiai augalai. Iškasus daugiau nei 20 skirtingų dydžių ir formų tvenkinių, besijungiančių su ežerais ar tarpusavyje, gimė unikalus vandens atspindžių parkas, po kurį klaidžiojant išnykdavo riba tarp sausumos ir vandens, tarp išmonės ir tikrovės.

Zespół dworsko-parkowy w Lubieniu Kujawskim tworzą dwór szachulcowo-murowany z XVIII/XIX wieku, park dworski z połowy XIX w., rządcówka drewniana z około 1850 roku i fragmenty ogrodzenia murowanego z początku XIX w. Na terenie parku dominuje drzewostan liściasty. Zachowała się szczątkowa aleja grabowa oraz altana lipowa. Nie ma danych dotyczących pierwszych właścicieli. W 1789 roku właścicielami miasta byli Norbert i Tomasz Brzescy. Lubień był jedynie częścią ich wielkiego majątku. Po Tomaszu Brzeskim odziedziczyła go Maria Dobkowa, która w 1804 roku sprzedała miasteczko Lubień Kujawski i wsie: Stępka, Gagi, Gole, Stróże swemu siostrzeńcowi Walentemu Waliszewskiemu. Posiadłości te pozostały w tej rodzinie do 1911 roku. W wyniku licznych niespłaconych wierzytelności rodziny Waliszewskich, ich dobra wystawiono na licytację. Dwór w Lubieniu wraz z podległymi mu majętnościami zakupił Seweryn Jung, syn niemieckiego przemysłowca, które następnie sprzedał Zofii z Kalinowskich i Edwardowi Wernerom. Do 1939 roku majątek pozostał w rękach tej, także niemieckiej, rodziny. Od 1945 roku w dworze znajdował się Dom Dziecka, prowadzony pierwotnie przez siostry zgromadzenia S.S. Rodziny Maryi, później placówka została upaństwowiona. Od czerwca 2019 roku w części dworskiej po byłym Domu Dziecka swoją siedzibę ma Ośrodek Pomocy Społecznej  i „Dom Senior+”  w części internatowej natomiast utworzony został Żłobek Samorządowy „Dworkowe Skrzaty”. 

 Ze względu na swoje położenie wśród pagórków, lasów i jezior Kłóbka nazywana jest „Perłą Kujaw”. W tym urokliwym krajobrazie ulokowany jest Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny z kilkunastoma obiektami architektury wiejskiej, z których najstarsze pochodzą z XVIII wieku.

Obok wsi skansenowskiej, nad spiętrzeniem rzeki Lubieńki wznosi się dwór rodu Orpiszewskich z poł. XIX w., w którym mieszkała Maria z Wodzińskich Orpiszewska – jedyna narzeczona Fryderyka Chopina i muza Juliusza Słowackiego. We wnętrzach dworu wiernie odtworzono klimat dawnej siedziby ziemiańskiej oraz zaprezentowano życie i twórczość malarską Marii z Wodzińskich. Rezydencja otoczona jest imponującym zabytkowym parkiem o powierzchni ponad 7 hektarów, w którym znajduje się wiele pomnikowych okazów drzew oraz system alejek i ścieżek a także założeń wodnych wykorzystujących naturalne walory. Park składa się z części reprezentacyjnej obejmującej podjazd do dworu i platformy tarasowej, na której organizowane są w lipcu każdego roku „Wieczory pod lipą”, podczas których prezentowane są tradycje ziemiańskie oraz wykonywane koncerty muzyki poważnej.   

Pałac w Gawłowie w obecnym kształcie powstał w latach 20-tych XX wieku po rozbudowie istniejącego tu od wielu wieków dworu. Dobra Gawłowo odnotowywane są w dokumentach historycznych od 1349 roku, miejscowość została zaliczona do kasztelanii wyszogrodzkiej. Pozostawała w zarządzie książąt mazowieckich, a następnie rodzin Mżurków, Gawłowskich, Lasockich, Skarżyńskich, Pruszaków i Łubieńskich.

W 1919 roku właścicielem dóbr Gawłowo został Maksymilian Hayden Wurzel, który przebudował zniszczony podczas I wojny światowej dwór na istniejący obecnie pałac. Ostatnim właścicielem był przedsiębiorca Konstanty Blumtrytt, który wybudował znajdującą się niemal naprzeciw fabrykę wyrobów pończoszniczych(obecnie zakład produkcyjny Zeptera). Architektura tego budynku nawiązuje do wyglądu pałacu.

Wśród ważnych postaci, które wywodzą się z Gawłowa, warto wymienić Ambrożego Skarżyńskiego, urodzonego w 1789 r. adiutanta Napoleona Bonapartego, za swoje zasługi obdarzonego tytułem Barona Cesarstwa, później uczestnika powstania styczniowego, Mariannę Pruszak (z domu Skarżyńską), przyjaciółkę młodego Fryderyka Chopina, oraz Władysława Łubieńskiego, inicjatora utworzenia sochaczewskiego szpitala, otwartego w 1903 r.

Pałac otacza park w stylu angielskim, w którym można znaleźć około 30 gatunków drzew i krzewów. Warta uwagi jest również zabytkowa brama wjazdowa, wybudowana około 1890 roku w stylu neoklasycystycznym, w formie czterech słupów z otynkowanej na biało cegły, z metalowymi elementami. Obok bramy ustawiono kapliczkę maryjną.

Od 2018 w zespole parkowo – pałacowym w Gawłowiema swoją siedzibę i zarządza tym miejscem Fundacja Ochrony Zabytków Mazowsza, która została ustanowiona przez Agnieszkę i Zbigniewa Gerasików, na co dzień zajmujących się realizowaniem projektów developerskich. Celem Fundacji jest przywrócenie zabytku do stanu świetności oraz nadanie całemu obiektowi nowych funkcji – ma stać się ośrodkiem kultury, miejscem rekreacji i spotkań mieszkańców Sochaczewa oraz okolicznych miejscowości.
Fundację tworzy energiczny zespół pasjonatów historii, artystów, żołnierzy, działaczy lokalnych oraz ludzi wrażliwych na potrzeby społeczne. Misją fundacji jest budowanie silnych więzi społeczności lokalnych wokół zabytkowych obiektów architektury i przywracanie tych obiektów do stanu świetności, a także utrwalanie historii lokalnej, pamięci o bohaterach i rozwój kultury. Poprzez szacunek dla dziedzictwa regionalnego, otwartość, współpracę ze wszystkimi, którzy chcą realizować swoje pasje, fundacja tworzy wzajemnie wspierające się wspólnoty, otwarte na pomoc innym.

(na podstawie: Roman Aftanazy "Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej-Województwo trockie",Tom 3.)

"W ciągu ostatnich kilku wieków, do 1940 r. dzieje Bystrampola, położonego w odległości 15 km od Poniewieża przy trakcie wiodącym z kowna do Rygi, wiążą się ściśle z losami rodziny Bystramów, która miejscowości tej nadała nazwę. Zarówno według heraldyków, jak też tradycji rodzinnej opartej na domowym archiwum, Bystramowie h. Tarnawa, wywodzili sie z Prus, Jedna ich gałąź osiedliła się z czasem w Lubelskiem, gdzie znana była już w XV w., inna zaś w Kurlandii, skad przybyła na ziemie Wielkiego Ksi. Litewskiego. Protoplastą litewskiej gałęzi Bystramów był Jan Kazimierz Bystram, dworzanin króla Władysława IV, wnuk Krzysztofa, marszałka dworu księcia kurlandzkiego Wilhelma, lennika Rzeczypospolitej. Za liczne zasługi otrzymał on od monarchy w 1645 r. 26 włók w wójtostwie orwejtowskim i w Dowkojniach, a także wieś Żwirblany. Inni potomkowie Krzysztofa Bystrama nie opuscili Kurlandii i tam się zniemczyli.
Jan Kazimierz Bystram miał dwóch synów: Jana Ewalda i Ottonara Aleksandra. Niemieckie imiona nosili oni po matce, z domu von Heyking. Ottonar Aleksander powrócił do Kurlandii, podczas gdy Jan Ewald został w Żwirblanach, ożeniwszy się z Polską Anną Święcicką. Piastował on urząd czesnika inflanckiego. W latach 1695-1701 nabył od rodziny Gruździów dwa folwarki o nazwie Borkłojmie, położone w rozległej dolinie rzeki Jody. [...] W II połowie XVIII w. Borkłojmie przemianowane zostały przez właścicieli na Bystrampol. [...]
[...] W 1863 r. władze carskie uwięziły Karola Bystrama za udział w powstaniu jego syna Władysława, a wszystkie należące do niego majątki obłożyły sekwestrem. Dzięki przypadkowej interwencji jednego z wpływowych arystokratów rosyjskich, po kilku latach Bystramom udało się dobra odzyskać. [...] Reforma rolna przeprowadzona przez rząd litewski w 1925 r., [...] rozparcelowała folwark, pozostawiając w Bystrampolu tylko 84 ha ogólnego obszaru. Do 1940 r. okrojony Bystrampol był własnością małoletnich podówczas synów Tadeusza-Aleksandra i Eugeniusza Bystramów. W 1945 r. wszyscy Bystramowie po 300-letnim pobycie na ziemiach Wielkiego Ks. Litewskiego, wyjechali do Polski. [...]
Prawie do połowy XIX w. Bystrampol-w stosunku do swych rozległych obszarów zajmujących wówczas 4425 ha powierzchni, do czego dochodziły folwarki położóne w pow. Wiłkomierskim o powierzchni ok. 2000 ha oraz obszary lesne na Białej Rusi-miał siedzibę stosunkowo skromną. Około 1845 r. Karol Bystram zdecydował się więc założyć tam pańską rezydencję, odpowiadajacą wielkości fortuny. Nie było to zadanie łatwe, gdyż Bystrampol lezał na terenie równinnym, niskim, niczym nie urozmaiconym, z wysokim poziomem wód gruntowych. Stary istniejący dotąd dwór był drewniany, połaczony krytym korytarzem ze stojacą obok kuchnią. Do budowy nowego, wzniesionego w miejscu dawnego, użyto cegły, zaś do budowy budynków gospodarczych-kamienia. Dom mieszkalny ukończony został ok. 1850 r. lecz budowa całej rezydencji, wraz z urządzeniem parku, trwała do 1863 r.
Nowy dwór, utrzymany w stylu klasycystycznym, dziewięcioosiowy, dukondygnacyjny, miał plan prostokata i kryty był wysokim czterospadowym dachem gontowym. Do trójosiowej środkowej części od strony podjazdu przylegał arkadowy ganek wejściowy, na którym wspierały się cztery kolumny, dźwigający gładki trojkatny front. Elewacja ogrodowa dworu nie zawierała żadnego występu.[...] Zewnętrzna ściany pokrywał gładki tynk z boniowanymi narożnikami. Poziomy gzyms, biegnący wokół całego domu, oddzielał kondygnację górną budynku od dolnej. Jako szczegóły dekoracyjne występowały poziome naczółki, umieszczone nad oknami parteru, oraz trójkątne pierwszego piętra. [...] Dwór zbudowany został w miejscu poprzedniego z pełnym wykorzystaniem perspektywy wjazdowej i dawniej już istniejącej alei lipowej. W poowie XIX w., założony jednak został nowy park angielski o powierzchni 3 ha. Przy zachowaniu dawnych stawów, w parku wykonane zostały nowe, przezrucono przez nie dekoracyjne mostki, zasadzono młode drzewa. Po obu stronach wjazdowego gazonu stanęły budynki spichrza oraz stajni koni wyjazdowych. [...]"

(na podstawie: Roman Aftanazy "Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej-Województwo wileńskie",Tom 4.)

"[...]Nie wiadomo jednak, od kiedy Poławeń uważany za najstarsze gniazdo rodzinne Komarów, znajdował się w ich posiadaniu. Według miejscowej tradycji, siedzieli tam oni w ciągu 400 lat. [...]
Mimo, że poławeń był główną siedzibą bardzo w ciągu XIX w. rozrodzonego rodu Komarów, az do drugiej połowy XIX w. nie posiadali tam oni większej rezydencji. Kolejni dziedzice mieszkali w parterowym, niezbyt obszernym, klasycystycznym dworze. Do chwili wybudowania pałacu w Rogówku przebywał tam również Konstanty Komar. Dopiero jego syn Michał, stawszy się panem Poławenia, przebudował stary dom na dośc pretensjonalny pałac. Przebudowa polegała na przedłużeniu prawego skrzydła, dobudowaniu od strony wjazdu obszernej i wysokiej oranżerii, służącej takze jako ogród zimowy, zwieńczonej wiema wieżyczkami, oraz na wzniesieniu od tyłu, na szerokości oranżerii dwoch dwupiętrowych wież. Część dworu zamknięta wierzami także podniesiona została o jedną kondygnację, nakrytą dwuspadowym dachem. Przylegał do niej ganek arkadowy, wspierający balkon. Ta część pałacu, dzięki zamkniętym ostrymi łukami otworom okiennym otrzymała cechy "neogotyku". Po rozbudowie pałac miał 26 pomieszczeń. Różnego kształtu, wielkości i przeznaczenia. Ganek wejściowy umieszczony został w lewym skrzydle, obok oranżerii.
Na parterze domu miesciły się dwa główne pokoje reprezentacyjne: duży, kwadratowy, przylegający do oranżerii salon i połaczona z nim szerokimi drzwiami, usytuowana od strony ogrodu i tylnego ganku arkadowego, również wielka sala jadalna. Obie te komnaty wyposażone były w posadzki parkietowe skomponowane w barwne desenie z różnych gatunków drewna oraz w gipsowe sztukaterie. Sciany sali jadalnej pokrywała ponadto orzechowa boazeria.[...]
Park o powierzchni ok. 2 ha posiadał charakter angielski i odznaczał się przede wszystkim bardzo starym i urozmaiconym drzewostanem. Niektóre okazy drzew miały ponad 100 lat. Do dworu wiodła kilometrowej długości aleja wysadzana brzozami i jarzębinami. W czasie drugiej wojny światowej część pałacu uległa zniszczeniu. Wieże zostały rozebrane d fundamentów. Przepadły też zbiory i pamiątki rodzinne."

Ogród, w którym zaplanowanego w dniu  4 lipca 2021 roku  koncert  chopinowski w Bieżuniu, należy obecnie do Państwa Reginy i Grześkiewiczów. Wiele lat funkcjonowała w tym miejscu  bieżuńska szkoła. Początkowo, w latach 1806-1974 w murowanym budynku  przy ul. Zamkowej 6,  działała szkoła elementarna, jedno– i dwuklasowa, a następnie w latach 1918-1939 jedna z klas szkoły powszechnej, siedmioklasowej. Budynek wzniesiony za rządów pruskich był parterowy, sześcioosiowy,                                  z niesymetrycznie umieszczonym wejściem, podzielony był sienią na dwie, nierówne części. Po jednej stronie było mieszkanie nauczyciela, a po drugiej klasa lekcyjna i kaplica ewangelicka. Pierwszym dyrektorem był Niemiec Jan Jakub Koenig. Szkoła funkcjonowała przez wiele lat w niezmienionej formie.  W roku 1924 nadano jej imię Andrzeja Zamoyskiego oraz ufundowano sztandar. Dopiero w latach 30. XX w., ze względu na wzrost liczby mieszkańców Bieżunia zaistniała potrzeba jej rozbudowy. Z funduszy  gminnych oraz Towarzystwa Popierania Budowy Szkół Powszechnych zakupiono działkę lasu, z której wycięto drzewa i  zrobiono bale.  Prace budowlane trwały od jesieni 1935 r. do lata 1937 r. Postawiono jednopiętrowy budynek drewniany na podmurówce z siedmioma klasami, bez kanalizacji i wody bieżącej, opalany piecami na torf. Służył on miejscowej  społeczności do 1988 r.
Obecny Gospodarz  tego miejsca pełni od ponad 20. lat funkcję prezesa Towarzystwa Przyjaciół Bieżunia, kultywującego pamięć o ponad 600. letniej historii miasteczka oraz jego zacnych właścicielach, m. in.  kanclerzu wielkim koronnym  Andrzeju Zamoyskim, właścicielu Bieżunia w latach
1733-1792, który w murach swojej bieżuńskiej rezydencji, znajdującej się nieopodal szkoły,  przygotowywał w latach 1776-1778  słynny Zbiór Praw Sądowych na mocy Konstytucyi roku 1776…, zwany popularnie Kodeksem Zamoyskiego.